; سنڌي شخصيتون: ميان شاه بهارو جهنجهڻ - ميمڻ عبدالغفور سنڌي

16 April, 2011

ميان شاه بهارو جهنجهڻ - ميمڻ عبدالغفور سنڌي


ميان شاه بهارو جهنجهڻ
[ 1665ع – 1736ع ]
ميمڻ عبدالغفور سنڌي

ارڙهين صديءَ جي اوائل ۾ سنڌي سڳوريءَ اهڙا ته بلند پايي بهادر، نامور شخص، سياسي مدبر، جنگي جوڌا ۽ بهترين منتظم پيدا ڪيا آهن، جن جي ڪارنامن کي اڄ تائين نهايت عزت ۽ احترام جي نگاهه سان نهاريو پيو وڃي. اهڙن نامور عظيم هستين ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جو نائب (وڏو وزير ۽ سپہ سالار)، ميان شاهه بهادر المعروف شاه بهارو ولد غلام حيدر جهنجهڻ به هڪ ٿي گذريو آهي. سندس ولادت 5 ذوالقعد 1076هه مطابق 21 نومبر 1665ع تي ڳوٺ بوبڪ (دادو) ۾ ٿي هئي. سندس والد ڪلهوڙن وٽ ”ڪاردار“  هو؛ جنهن پنهنجي پٽ کي حيدرآباد ۾ تعليم ڏياري. ميان صاحب ننڍپڻ کان ئي ذهين ۽ اورچ هو؛ جنهن ڪري تعليم سان گڏ فوجي سکيا به وٺندو رهيو. جلد ئي سندس بهادري ۽ سچائي ڪلهوڙن جي ڪن پهتي. پوءِ ته کيس فوج ۾ کڻي ڀرتي ڪيائونس. پاڻ فوج جا طور طريقا سکي، ترقي وٺي، اعليٰ عهدي تي وڃي رسيو. 28 ورهين جي عمر ۾ والد وڇوڙو ڏنس. پوءِ ته پنهنجي نيڪ نيتيءَ، نمڪ حلاليءَ ۽ ڪلهوڙن وٽ ڪلي اعتماد سان 1132هه (1719ع) ۾، ميان نور محمد جي طرفان ”چانڊڪي پرڳڻي“ (لاڙڪاڻو ضلعو) جو ناظم اعليٰ مقرر ٿيو .
لاڙڪاڻو ، سنڌ جو عدن سڏبو هو. منجهس هر قسم جا باغات ۽ واپاري منڊين هجڻ سببان شروعات کان وٺي وڏي رونق رهي آهي. ميان شاهل محمد ڪلهوڙو (1593ع – 1657ع) جي کوٽايل ”گهاڙواه“ هن شهر کي ”بندر“ جي حيثيت ڏياري هئي. پنجاب کان ڪراچي ويندڙ ٻيڙا پڻ هتي لنگر هڻندا هئا؛ جنهن ڪري واپار کي خوبر هٿي ملي. اهڙي پر رونق فضا ۽ وڌندڙ واپاري شهر ۾ ميان صاحب وقت جي نظام (گورنر) جي حيثيت ۾ حياتيءَ جا سکيا ڏينهن گذاريا. سندس هٿ هيٺ ڏهه هزار ماڻهو هوندا هئا. پاڻ شهر جي اتر – اوڀر ڪنڊ تي، گاهڙ واه جي ڪنڌيءَ سان هڪ ننڍڙو ڪوٽ (قلعو) به جوڙايو هئائين، جيڪو پوءِ وڌي، سندس نالي پٺيان ڳوٺ ”بهارپور“ سڏجڻ لڳو.
ميان صاحب منظم جي حيثيت سان بهارپور کي خوب وڌايو ۽ منجهس بازار قائم ڪرائي؛ جنهن ۾ مقامي توڙي ٻاهرين قافلن جو مال عام جام وڪامندو هو. گويا لاڙڪاڻي جي منڊي ”بهارپور“ بڻجي وئي. اهوئي سبب هو، جو لاڙڪاڻو سندس ذاتي اثر رسوخ، خوش خلقي، سياسي تدير ۽ اورچائيءَ سببان اوج تي وڃي رسيو. خود ميان نور محمد ڪلهوڙي کي جتي ٻين ملڪي معاملن ۽ بهادريءَ جي ڪارنامن سان گهري دلچسپي هئي، اتي ”زراعت“ کي به نظرانداز نه ڪيائين؛ ۽ پوکي راهيءَ جي ترقيءَ ۽ اناج وغيره جي جهجهي اپائڻ لاءِ بنيادي ڪمن طرف توجہ ڏنائين. انهيءَ سلسلي ۾ سنڌ اندر واهن جو وڏو ڄار وڇايو ويو؛ ۽ آمدرفت جي سهوليت لاءِ پليون پڻ ٺهرايائين. خاص ڪري اثر سنڌ (جتي سندس سندس شروعاتي گادي رهي آهي) ۾ وڏا واه کوٽايائين، جن ۾ ميان صاحب پڻ گهري دلچسپي ورتي. سندس ايامڪاريءَ ۾ کوٽايل، سندس نالي پٺيان ”شاهه جي ڪور“وڏي اهميت ۽ سندس روشن دماغيءَ جو واضح ثبوت آهي. ازانسواءِ چانڊڪي پرڳڻي ۾ ٻين به ڪيتن ئي کوٽايل ننڍن وڏن واهن جو سهرو سندس سر تي آهي.  
پاڻ جنگي جوڌو به هڪڙو ئي هو. شجاعت ۽ اورچائيءَ سان ڪلهوڙن پاران 84 جنگيون جوٽيائين. قلات جي والي، امير عبدالله خان سان جنگ واري موقعي تي پاڻ موکيائين؛ جنهن ۾ امير عبدالله خان جو انت آندائين . اهڙي طرح 1136هه (فيبروري 1724ع) ۾، دائود پوٽن ۽ ڪلهوڙن جي شڪارپور واري لڙائيءَ ۾ به ميان صاحب پنهنجي لشڪر سان شڪارپور جي اولهه کي گهيري ورتو هو. ميان صاحب جي انهن ڪاميابين ۽ ڪامرانين کي وقت جي شاعرن به خوب ڳايو آهي.
عباسي ڪلهوڙن جي راڄڌانيءَ ۾ اهو خاص عقيدو هو، ته سندس امير اُمراءَ، حڪومت جي واليءَ جا معتقد هجن. انهن کي فقر جي بلندين سببان حاڪم طرفان، ”فقير“ جو لقب ملندو هو. وٽن اڃا وڌيڪ جيڪو پيارو هوندو هو، ”برخوردار“ سڏبو هو. انهن روايتن کي ميان نور محمد به وڏن جيان برقرار رکندي، ميان شاه بهاري کي به ”فقير“ جو لقب ڏنو هو. 
سنڌ ۾ جيڪي به عالم، فاضل ۽ سياسي مدبر ٿي گذريا آهن، تن کي ٻين علمن سان گڏ ”طب“ سان به دلچسپي رهي آهي. ميان صاحب به عربي، فارسي ۽ سنڌي زبانن جو وڏو ڄاڻو هو. ساڳئي وقت هڪ حاذق حڪيم به هو. خاص ڪري طبي طريقن ۾ پوري سنڌ ۾ سندس مشورا وڏي اهميت رکندا هئا. خود ڪلهوڙا حاڪم به علاج معالج لاءِ سندس صلاحن کي ترجيح ڏنيد اهئا. وٽس وڏا حڪيم ۽ يوناني طب جا ماهر موجود هوندا هئا، جن سان سندس رهاڻيون ٿينديون هيون؛ اُنهن مان: سيد عبدالله ولد سعدالله سورتي (وفات 1138هه)، ميان شفيع محمد ڏوٻي (وفات 1174هه)، حڪيم عبدالرئوف بوبڪائي (وفات 1181هه) ۽ مرزا علي مدد خان (وفات 1183هه) جا نالا سر- فهرست آهن.
ميان شاه بهاري جو جهڙو نالو هو، تهڙوئي سندس امير خواه غريب لاءِ شفقت ۽ محبت ڀريو برتاءُ هو، کل مک وري اهڙو هو، جو عام ماڻهن کي به سندس مرڪ مان حياتيءَ جو حسن حاصل ٿيندو هو. پنهنجي زندگيءَ جو ڳچ حصو مايوس حياتيءَ جو حسن حاصل ٿيندو هو. پنهنجي زندگيءَ جو ڳچ حصو مايوس ۽ نااميد مريضن تي شفا ۽ دعا جا هٿ ڦيريندي، سندن دلجوئي ڪندو رهيو. سندس تشخيص توڙي تجويز به فلسفيانه ۽ فڪرمندانه طرز جي هئي؛ جنهن ڪري ڪافي مريض وٽانئس صحتياب پئي ٿيا. کيس پنهنجي دور جو حاذق حڪيم ڄاتو وڃي ٿو. هڪ حاڪم جي حيثيت ۾، باقاعده مطب ڪونه کوليو هئائين؛ باقي غريبن جي خدمت خاطر اڪثر دوائون وٽس موجود هيون.
1721ع ڌاري حج بيت الله شريف جي فريضه لاءِ حرمين شريف روانو ٿيو. واپسيءَ تي ڪيترائي عربي زبان ۾ ديني ڪتاب خريد ڪري پنهنجي ذاتي ڪتبخاني ۾ واڌارو ڪيائين. سندس ذاتي ڪتبخاني ۾ لکين روپين جا ناياب ڪتاب ڪٺا ٿيا هئا، جي سندس وصال بعد، سندس اولاد جي بي توجهيءَ ۽ زماني جي انقلابي تبديلين سببان بالڪل درهم برهم ٿي ويا.
روزي نماز جي پابندين سببان هر طبقي ۽ هر فرقي جي ماڻهن سان سندس ملاقاتيون ٿينديون هيون عالم، پير، مشائخ، مسلمان، هندو، زميندار، ڪامورا توڙي عام رعيت جا ماڻهو به وٽس اچي حال اوريندا هئا. مطلب ته هر وقت سندس دورازي تي خدا جي خلق جي عام جام اچ وڃ هئي. هميشہ پرهيزگار ۽ تهجدگذار رهندي، ڪنهن سان به بي واجبي يا پاسحاطريءَ واري هلت هلي، انصاف کي هٿان نه هاريو.
ميان صاحب مختلف جاين تي ڪيترائي ننڍا وڏا قلعا جوڙيا. پنهنجي ايامڪاريءَ ۾ علائقي کي خوب شاد ۽ آباد رکيائين. آخر هن بهترين منتظم زندگيءَ جون ستر بهارون پوريون ڪري، 24 ربيع الثاني 1150هه مطابق 12 مئي 1736ع، لاڙڪاڻي ۾ لاڏاڻو ڪيو. پٺيان نرينه اولاد ۾ چار فرزند: مقصود، فتح خان، مير خان ۽ دوست محمد ڇڏيائين انهن مان وڏو سندس جبان اعليٰ دماغ ۽ سياسي فڪر رکندڙ هو، التبه ڪن ڳالهين ۾ وري پيءُ جي ضد ۾ به سوچ رکندو هو. چوڻ ۾ اچي ٿو، ته ميان صاحب پنهنجو آخري آرام گاه به جيئري ئي تعمير ڪرايو هئائين. مٿس هڪ عاليشان مقبرو اڏيل آهي، جيڪو ميان غلام شاه ڪلهوڙي (حڪومت 1762ع کان 1772ع تائين)، 1188هه (1772ع) ۾ جوڙايو هو.
(2) – تاريخ سنڌ (ڪلهوڙا دور، حصو 6، جلد 2)، غلام رسول مهر (سنڌي ترجمو)، سنڌي ادبي بورڊ، 1964ع، ص 838.
(3) – لاڙڪاڻو اڄ کان ٻه سؤ سال اڳ، ڪلهوڙن جي دور ۾، ياد ٿيو هو. مٿس مير بحرن جي شاخ ”لاڙڪ قوم“ تان اهو نالو پيل آهي [سنڌ يونيورسٽيءَ طرفان لکرايل ايم – فل سنڌيءَ لاءِ ٿيسز بعنوان : نواز علي ”نياز“ جعفريءَ جي شاعري؛ - ميمڻ عبدالغفور سنڌي، 1974ع (قلمي)، ص 4].
(1) – جيڪو پوءِ سندس نالي پيٺان ”بهارپو“ نالي ڳوٺ سڏجڻ لڳو. هينئر گهاڙ واه جي ختم ٿي وڃڻ سببان، لاڙڪاڻي شهر سان بالڪل ملي ويو آهي. سندس خاص آبادي آهي. منجهس قلعو ٻه صديون اڳ، غالباً 1721ع ڌاري لاڙڪاڻي شهر تان 300 ميٽرن جي مفاصلي تي ”ڦلن“ جي ڳوٺ ڏانهن ويندڙ رستي سان ٺهي راس ٿيو هو؛ جنهن ۾ پاڻ، پنهنجي سپاه ۽ ضروري سامان سميت رهندو هو. ميراڻي صاحبيءَ ۾ درياه جي چاڙهه سببان قلعو تباه ٿي ويو. البته سندس ڦٽل نشان، بهارپور جي ڏاکڻي طرف اڃا تائين قائم آهن، جن ۾ 18 ميٽر ڊگهي، 26 ميٽر اوچي ۽ هڪ ميٽر ٿلهي يوار ڊٺل حالت ۾ اڄ به موجود آهي [ميان شاه بهارو جهنجهڻ – ميمڻ عبدالغفور سنڌي، ماهور ”الرحيم“، شاه ولي الله اڪيڊمي، حيدرآباد؛ مئي – جون 1979ع، ص 31].
(1) – ميان نور محمد جي ڏينهن ۾ سندس درٻار جي ٻين اميرن ۽ وزيرن: نصرت خان چانڊيي، تعلقي فيروز ۾ ”نصرت واه“، مراد خان ڪلبريءَ  ”مراد واه“– ڏاتي خان کهاوڙ ”ڏاتي جي ڪور“– باگي خان سيال ”باگو واه“ ۽ پيروز خان عباسي ”پيروز واه“ پڻ کوٽايا هئا.
(2) – سندس فتح بابت جلال کٽيءَ (1683ع – 1768ع) پنهنجي نظم ۾ واکاڻيندي چيو آهي: ”بازي بهارو شاه، کڻي ويو شير کون“.
(2) – جيڪو لاڙڪاڻي شهر ۾، گهاڙ واه سان لڳ چنن ۽ ڀٽن جي ڳوٺن جي وچ ڌاري واقع آهي.
(3) – قبي جي عمارت سنڌ جي قديم ۽ نهايت بهترين ۽ خوبصورت ڪاشيءَ جي سرن سان مزبن آهن، جيڪا مشهور رازي جان محمد جوڙي هئي. اڏاوت ۾ 75 چورس فوٽ چبوترو، 31 چورس فوٽ گهيرو ۽ 47 فوٽ اوچائيءَ تي مقبرو بيٺل آهي. ڏسڻ سان معلوم ٿئي ٿو، ته ڪلهوڙن جي عمارت سازيءَ جو هي به هڪ نادر نمونو آهي. افسوس جو ٻن صدين واري جڙيل هن مقبري جي ڪا به مرمت ڪانه ڪئي وئي آهي. حڪومت سنڌ کي، سنڌ جي هن سچي سپوت جي آخري نشانيءَ کي، فن ثقافت جو بي محال نمونو ڄاڻي، تحفظ لاءِ جوڳو اپاءُ وٺڻ گهرج. ورنه مستقبل قريب ۾ هي قديم قومي ورثو هميشہ لاءِ ختم ٿي ويندو.

No comments:

راءِ ڏيندا