; سنڌي شخصيتون: September 2013

29 September, 2013

استاد گلزار علي خان

استاد گلزار علي خان
سنڌي موسيقيءَ جو وڏو راڳي
وزير فرهاد سولنگي
استاد گلزار علي خان جو اصل نالو گلاب خان دايو هيو، هيءَ ۱۹۳۴ع ڌاري محمد مراد دايي جي گهر ۾ ڄائو سندس ڳوٺ ضلعي نوشهرو فيروز جي شهر خانواهڻ جي ڀرسان ڳوٺ دهات نالي سان آهي. استاد گلزار علي خان شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان ئي حاصل ڪئي کيس ٻالڪ پڻ کان ئي راڳ ڳائڻ جو شوق هو، ڇو ته سندس والد صاحب محمد مراد خان دايو به راڳ ڳائيندو هيو هن پنهنجي پيءَ کان متاثر ٿي راڳ جي دنيا ۾ قدم رکيو پاڻ جڏهن ۸ سالن جي عمر جو هيو ته هن راڳ ڳائڻ شروع ڪيو هن شروعات ۾ راڳ جي سکيا پنهنجي پيءَ کان ورتي ان کان پوءِ هن ۱۶ سالن جي عمر ۾ لاڙڪاڻي وڃي استاد مهر علي خان کان راڳ جي سکيا ورتي ان کان پوءِ جڏهن هو ۲۵ سالن جو ٿيو ته پاڻ استاد منظور علي خان وٽ وڌيڪ راڳ سکڻ لاءِ ويو. استاد منظور علي خان ڪيترائي شاگرد پيدا ڪيا. جن راڳداريءَ جي دنيا ۾ تمام سٺو نالو پيدا ڪيو سندس انهن شاگردن ۾ استاد گلزار علي خان جو به نالو به نمايان آهي.

ريٽا شهاڻي - رکيل مورائي

ريٽا شهاڻي
هاڻي اهو چهرو ڪڏهن نه ڏسي سگهبو
رکيل مورائي
اڄ جي تاريخ تائين سنڌ جي علمي ۽ ادبي شهر واري پنهنجي شاندار سڃاڻپ قائم رکندڙ شهر حيدرآباد ۾ جنهن صبح جو ريٽا شهاڻيءَ جنم ورتو اهو ادب لاءِ اڳتي هلي سڀاڳو ٿيڻ وارو ڏينهن چوويهه آگسٽ اوڻيهه سئو چوٽيهه عيسويءَ جو هئو، جيتوڻيڪ ڏينهن اڀاڳا يا سڀاڳا نه ٿيندا آهن پر ڪن ڏينهن کي اهڙي نسبت ملي ويندي آهي. جيڪا سندن سڃاڻپ بڻجي رهجي ويندي آهي، ڪن گروهن، نسلن ۽ قومن وٽ!پڪ سنڌي ادب لاءِ اهو ڏينهن سڀاڳ جي نسبت سان ياد ڪيو ويندو، ڇاڪاڻ ته ان ڏينهن جنم وٺندڙ ريٽا شهاڻيءَ سنڌي ادب ۽ سنڌي قوم کي جيڪو ڏنو آهي، پنهنجي زندگيءَ ۾ اهو گهڻو عرصو ياد رکڻ جهڙو آهي.

ريٽا شهاڻيءَ جي شخصي سڃاڻپ

ريٽا شهاڻيءَ جي شخصي سڃاڻپ
نالو- ريٽا شهاڻي
والد جو نالو- عالمچندر اڌارام ملڪاڻي
وَرَ جو نالو- وشنو شهاڻي
شادي جي تاريخ - ويهه آڪٽوبر ۱۹۵۷
چاچو - منگهارام ملڪاڻي
اولاد - پٽ، ڪمار ڌي، لليتا
ڪتابن جو تعداد- ٽيٽيهه سنڌي، چار هندي ٻه انگريزي
سفر- ڪيترا ئي ملڪ، خاص طور سنڌ ۲۰۰۴ع
لاڳاپو – مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي جي ميمبر، 
مهاراشٽر ٽيڪسٽ بڪ بيورو جي ميمبر
نيشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لينگئيج جي ميمبر
موڪلاڻي- آچر پندرهن سيپٽمبر ۲۰۱۳ع پونا انڊيا

امداد محمد شاهه - سهيل ميمڻ

سيد امداد محمد شاهه
سنڌ جو بي داغ سياستدان ۽ مخلص سماج سڌارڪ
سهيل ميمڻ
وچولي طبقي جي پڙهيل لکيل سماج سڌارڪ، سياستدان، سائين جي ايم سيد جي ننڍي فرزند، سياست ۾ شرافت ۽ ايمانداريءَ جي روايت برقرار رکندڙ ۽ سنڌي روايتن جي بهادر سپاهي، سائين امداد محمد شاهه جي اڄ نائين ورسي آهي. ۳۰ ڊسمبر ۱۹۳۵ع تي سن ۾ جنم وٺندڙ سيد امداد محمد شاهه پنهنجي پرائمري تعليم سن ۾ ۽ پوءِ سيڪنڊري تعليم ڪراچي جي سينٽ پيٽرڪ مشنري اسڪول ۾ ورتي، انٽر ميڊيئٽ ۽ سائنس ۾ گريجويشن پڻ ڪراچيءَ جي مشهور ڊي جي ڪاليج مان ڪرڻ بعد اسلاميه ڪاليج مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي. سائين امداد محمد شاهه اصولن جو ايترو ته پڪو هو پنهنجي اولاد جي به نه ٻڌندو هو. ٺيٺ سنڌي لهجي ۾ گفتگو ڪندو هو، انگريزيءَ تي عبور حاصل هئس، سادو کائيندو هو ۽ سادو پائيندو هو، وڏي گاڏي رکي وڏيرن وانگر ڳوٺ وارن تي داٻي بجاءِ عام ڪار ۾ سفر ڪندو هو، روڊ جو سفر سائين امداد شاهه ايترو ڪيو جو جيڪڏهن چئجي ته سندس اڌ زندگي روڊ تي سفر ۾ گذري ته به غلط نه ٿيندو. هو چوندو هو، پرڻو ڀلي ڪنهن جو نه کائي سگهجي ته خير آهي پر مرڻي تي اڳ يا پوءِ ضرور پهچجي. اهوئي سبب هو جو سائين امداد محمد شاهه جي ڪارجي ڊگيءَ ۾ اجرڪون هميشه پيل هونديون هيون. سائين امداد محمد شاهه وٽ، سائين جي ايم سيد جيان شام جو کل، ڀوڳ جي محفل نه  لڳي اهو ممڪن  نه هو. قانون جو ايترو احترام ڪندو هو جو، پنهنجي ڪار جي ريڊيو جو لائسنس به ٺهرائيندو هو. ڏوهارين لاءِ پويون ڏينهن هو، سندس چوڻ هو ته جي ڪو ڏوهاري درياهه ۾ ٻڏندو هجي ۽ توهان کي بچائڻ لاءِ هٿ ڏئي ته، ان کي هٿ کان وٺي درياهه مان ڪڍڻ بجاءِ، اڃا به ڌڪو ڏئي ڇڏجي.

خانصاحب امانت علي خان - ناصر قاضي

خانصاحب امانت علي خان
ڪلاسيڪل راڳي
ناصر قاضي
خانصاحب استاد امانت علي خان جي نانءِ
خوشبو ڪي زباني تيرا پيغام هي آئي ...!!!
ننڍي کنڊ جي وڏن موسيقار گھراڻن مان پٽيالا گھراڻو پنهنجو هڪ الڳ ۽ منفرد مقام رکي ٿو. هن گھراڻي سان وابسته موسيقارن توڙي گلوڪارن جون ڪيل فني خدمتون نه صرف ننڍي کنڊ، پر پوري دنيا ۾ کيرون لهڻن ٿيون. هن گھراڻي تي ’پٽيالا‘ نالو رياست ’پٽيالا‘ سان وابستگيءَ جي ڪري پيو، جنهن گھراڻي جا باني خانصاحب جرنيل علي بخش خان ۽ خانصاحب ڪرنيل فتح علي خان هئا، جيتوڻيڪ هي ٻئي موسيقار پاڻ ۾ ڪي ويجھا رشتيدار به نه هئا، پر هميشه سڳن ڀائرن وانگر رهندا هئا، ايتريقدر جو جتي به ڳائڻ جي لاءِ کين دعوت ملندي هئي ته هي ٻئي گڏجي ويندا هئا.

سندري اتمچنداڻي - رکيل مورائي

سندري اتمچنداڻي
سنڌي ناول جي خاتون اول
رکيل مورائي
اڄ منهنجي آڏو لکت ۾ اهڙو پروف موجود آهي، جو مان سنڌي ٻوليءَ جي نهايت آبرودار ڪهاڻيڪار ۽ بيحد تخليقي ناول ”ڪرندڙ ديوارون“ ۽ ”پريت پراڻي ريت نرالي“ جهڙن ناولن جي ليکڪا محترمه سندري اتم چنداڻيءَ کي”سنڌي ناول جي خاتون اول چوان“ ڇاڪاڻ ته اها منهنجي درستي نامياري ليکڪا ۽ سنڌي ادب کي گهڻي کان گهڻا ناول ڏيندڙ ۽ سنڌي ناول کي هڪ مرتبو عطا ڪندڙ، ڪلا پرڪاش ڪئي هئي، جڏهن مون سندس اڄ تائين ڇپيل آخري ناول ”اوکا پنڌ پيار جا“ جو مهاڳ لکندي کيس ”سنڌي ناول جي خاتون اول ڪوٺيو هئو ۽ پوءِ هن پنهنجي خط ۾ لکيو هئو ته ”سندري ئي سنڌي ناول جي خاتون اول آهي ۽ اهڙي اهميت هن کي ملڻ گهرجي“.

22 September, 2013

پرويز مهدي -

پرويز مهدي
شهرت جي چوٽين تائين ڪيئن پهتو؛ اٺين ورسي جي موقعي تي :
گلوڪار پرويز مهدي کي ننڍپڻ کان ئي ڳائڻ سان چاهه هو. اسڪول واري زماني ۾ هو ملي نغمن ۽ نعت خواني وارن مقابلن ۾ حصو وٺندو هو. هن جي پيءُ بشير راهي هن جو شوق ڏسي کيس اڃا وڌيڪ همٿايو. ڇاڪاڻ ته هن جو پيءُ به ناليوارو راڳي هو. پرويز مهدي ۷۰ واري ڏهاڪي ۾ ريڊيو پاڪستان لاهور جي لاءِ هڪ گيت رڪارڊ ڪرايو جنهن جا ٻول هئا، ”مين جانا پرديس“ جنهن کيس شهرت جي چوٽين تائين پهچائي ڇڏيو. هن جو اصل نالو پرويز حسن هو. پر مهدي حسن جي شاگردي ۾ اچڻ کانپوءِ هن پنهنجو نالو مٽائي پرويز مهدي رکيو. اها سندس استاد سان عقيدت چئبي. واضح رهي ته گلوڪار غلام عباس، آصف مهدي، خالد اصغر (ريڊيو اسٽيشن ڊائريڪٽر) ۽ پرويز مهدي هڪ ئي ڏينهن خان صاحب مهدي حسن کان سڳو ٻڌرايو هو. پرويز مهدي بنيادي طور تي غزل گائڪ هو. هن جتي پنهنجي استاد جو رنگ اختيار ڪيو اتي هن ڪجهه پنهنجو ڍنگ به پيش ڪيو. هو غزل کانسواءِ گيت، فوڪ گانا به مهارت سان ڳائيندو هو. چون ٿا هڪ رڪارڊنگ دوران هن ملڪ ترنم نور جهان سان هڪ گيت اهڙو ته پيارو ڳايو جو نور جهان کيس نرڙ تي چمي ڏئي چيو ”شاباش بيٽا“ اهو گانو هو ”تڪ چن پيا جاندا اي“ هن جو هڪ غزل جنهن جا ٻول هئا ”وهين زندگي ڪي حسين خواب ڇوٽي، ميري همسفر تم جهان هم سي روٺي“ اڄ به جڏهن وڄندو آهي ته ٻڌڻ واري تي سڪتي واري ڪيفيت طاري ٿي ويندي آهي ڪجهه ماڻهن جو چوڻ آهي ته ان نغمي جي مقبوليت جو سبب بهترين ڪمپوزيشن هئي پر موسيقي جا نقاد چون ٿا ان کي جيڪڏهن پرويز مهدي نه ڳائي ها ته شايد اهو غزل ايترو مشهور نه ٿئي ها.

شڪيل بچاڻي - دودو چانڊيو

شڪيل بچاڻي
صحافتي سفر جي هڪ ساٿي جو وڇوڙو
دودو چانڊيو
صحافتي سفر ۾ سوين شامون جن ڀلوڙ دوستن سان گڏ گذريون، شڪيل بچاڻي به انهن دوستن مان هڪ هو. شام جي سونهن ڇا ٿيندي آهي، ان جي حاصلات لاءِ جستجو ۽ ان جي ملڻ تي ڏک ڇاٿيندو آهي، اهو صرف اهو صحافي ئي ٻڌائي سگهي ٿو، جيڪو اخباري آفيسن ۾ ڪم ڪندو هجي، سج لهڻ جو منظر ڪيترو حسين ۽ قيمتي هوندو آهي، شام جي ٿڌڙي هوا ۽ افق جي لالاڻ، دوستن سان ڪچهرين جي خواهش ۽ ٻيون کوڙ اميدون ۽ انهن جي تڙپ صحافي يا اخباري ڪارڪنن کان وڌيڪ ڪوبه سمجهي نه ٿو سگهي. هي انهن ڏينهن جي ڳالهه آهي، جڏهن اڃا ٽي وي جرنلزم  اسان وٽ نه آيو هو. حيدرآباد سنڌي ميڊيا جو مرڪز هو ته مون شڪيل بچاڻي سان گڏ صحافتي سفر جي شروعات ڪئي هئي. ٻئي صحافتي شعبي ۾ هڪ پروف ريڊر جي حيثيت سان آياسين. جڏهن ٻئي رپورٽر ٿياسين ته اسان جي سفر ۾ وڌيڪ ويجهڙائپ ٿي. اها ويجهڙائپ هڪ ئي اداري ۾ ڪم ڪرڻ سان شروع ٿي، ڪيئي سالن تائين گڏ رهي. شڪيل بچاڻي حيدرآباد جي صحافت جي ان نئين ٽهيءَ جي صحافين مان هو، جن جڏهن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي ته ملڪ مٿان مارشل لا جو سج لهي چڪو هو.

مولابخش چانڊيو - اعجاز علي خواجا

مولابخش چانڊيو
اعجاز علي خواجا
ماڻهو ته مڙيوئي ماڻهو آهن پر هزارن، لکن ۽ ڪروڙن ماڻهن منجهان ڪي ماڻهو پيدا ٿيندا آهن جن جو ماڻهپو ڏاڍو مختلف ۽ منفرد هوندو آهي. اهي ماڻهو پنهنجي سڃاڻپ پاڻ بنجي ويندا آهن ۽ سماج ۾ پنهنجي قدمن جا نشان ۽ هڳاءَ پکيڙيندا رهندا آهن ۽ هر دور ۾ انهن کي پنهنجي ڌار اهميت ۽ شناخت واري حيثيت حاصل هوندي آهي. هونءَ ته ساٿي مولا بخش چانڊيو به هڪڙو عام قسم جو ماڻهو آهي پر سندس ذات، وجود ۽ ماڻهپو خاص قسم جو آهي ڇاڪاڻ ته گهڻن کان گهڻن ماڻهن ۾ به هي ماڻهو ڌار نظر ايندو آهي.

ريٽا شاهاڻي - تاج جويو

ريٽا شاهاڻي
وئي هوءَ اڏري اڪيلي اڪيلي
تاج جويو
من ته نه ٿو مڃي، پر موهن مدهوش چوي ٿو ته کيس لليتا فون ڪري چيو آهي ته، ”مميءَ جي ميز تي سوين ڪاغذ، اڌوريون ڪهاڻيون ۽ اڌورا گيت ٽڙيا پکڙيا پيا آهن، پر ممي هلي وئي، پرلوڪ پڌاري وئي!“الا! ڪجهه ڏينهن ئي ته ٿيا هوندا، جو ريٽا پوني مان فون ڪري، مون کان منهنجي طبيعت جي باري ۾ پڇيو هو، ته مون کيس چيو هو ته، ”دِيدي! پنهنجو خيال رکجو، سياري ۾ توهان کي سهڪو ٿيندو آهي، پنهنجي صحت جي سنڀال ڪجو“ ۽ هُن هميشه جيان وڏا ٽهڪ ڏيندي چيو هو، ”تاج! پريشان نه ٿي، آئون اڃا جيئري رهنديس.“ پر اڄ قلم کي لڙڪن ۾ ٻوڙي لکڻو پوي ٿو ته اڃا دادي سُندري اتمچنداڻيءَ کي سرڳواس ٿئي ٻه مهينا ست ڏينهن مس ٿيا آهن ۽ ۱۶ سيپٽمبر تي سندس سدوري نياڻي آشا چاند، ”پوپٽي، سندري ۽ ڪلا پرڪاش“ جي انٽرويوئن تي مشتمل هڪ وڊيو ڪئسيٽ ”سنڌي ساهت جون ٽي برک ليکڪائون“ نالي سان، دبئي ۽ ممبئيءَ مان هڪ ئي وقت رليز ڪرڻ واري آهي ته هڪ ڏينهن اڳ ريٽا، پوني ۾ بوٽ ڪلب روڊ واري پنهنجي گهر ۾، ڌيءَ لليتا ۽ ڪمار سميت، اسان سنڌ ۽ هند جي سنڌي اديبن کي دلي صدمو رسائي، سرڳ لوڪ ڏانهن هلي وئي ۽ وڃي پوپٽي ۽ سندريءَ سان ملي، جڏهن ته ڪلا پرڪاش، اسان وانگر اڪيلي لڙڪ لاڙيندي رهجي وئي!

ميهر فقير- خليل عارف سومرو

ميهر فقير
ڀلوڙ عوامي شاعر 
خليل عارف سومرو

شاعري دلين جي ٻولي به آهي ته پيار جي پرولي به، شاعري اکين جي روشني به آهي، ته گلن جي تازگي به، شاعري روحاني راز به آهي ته اندر جو آواز به، شاعري ڏات ڏان ۽ ڏاهپ به آهي ته شاعر جي هڪ نيئن سڃاڻپ به آهي. شاعري سماج جي آرسي به آهي ته سوچن، خيالن، جذبن ۽ خوابن جي دلڪشي به شاعري ۾ سمايل نظر اچي ٿي ۱۲ ڊسمبر ۱۹۴۲ع تي جنم وٺندڙ محمد حسن لُنڊ کي حضرت عشق جڏهن پنهنجي اري ۾ آندو ته هن رئيساڻي ڳڀرو جوان سنڌي شاعري جي دنيا ۾ ميهر فقير جي نانءُ سان هڪ الڳ سڃاڻپ ماڻي ورتي. پوءِ سندس زندگي ۾ جرڳن ۽ فيصلن جي جاءِ اچي سندس شعرن والاري. ائين هو پنهنجي پيار جي پچار ڪندي ڌرتي جون ڳالهيون اوريندي ۽ داخلي ۽ خارجي جذبن جون لفظن ۾ تصويرون جوڙيندي پنهنجي روايتي زندگي کان هٽي (ڇاڪاڻ ته اُها سندس روح ۽ مزاج وٽان ڪانه هئي) ڪهنه مشق شاعرن جي صف ۾ اچي شهيد احمد خان آصف مصراڻي، استاد بخاري، احمد خان مدهوش، تاج صحرائي، ڪاڇي جي حمل طالب لغاري، نواز رڪڻائي، محسن ڪڪڙائي ۽ راشد مورائي جو هم عصر ۽ همراهه بڻجي بيهي رهيو. هن سنڌي ٻولي جي هنج ۾ ٽن خوبصورت ڪتابن جا گلاب ارپيا ۰۱. ڪليات ميهر فقير، ۰۲. ”وارن ونگي جند“ ۰۳. ”باهه بڀڙ ٻل پئي“ ان کان علاوه سنڌ جي نامور راڳين ممتاز لاشاري، منظور سخيراڻي، جلال چانڊيو، شبير شاهاڻي، رحمان مغل، ديبا سحر، عرس چانڊيو، حمت فقير، راحب ماڇي، سمينا ڪنول، صائمه منظور، اختيار خشڪ ۽ ٻين سندس ڪلام ڳائي خوب داد ماڻيو ميهر فقير جي شاعري علم عروض سان گڏ ڇند ودياتي پڻ آڌاريل آهي پاڻ جن صنفن تي طبع آزمائي ڪيائين تن ۾ حمد، نعت، منقبت، نوحا، مرثيا، بيت، وائي غزل، گيت، ڪافي، چوسٽا ۽ نظم وغيره اچي وڃن ٿا سندس شاعري جي خوبي اها آهي ته اُن ۾ نج ۽ ٺيٺ لفظ سهڻي نموني سان سمايل آهن، جيڪي گهري  فڪر هوندي به عام فهم آهن، ميهر فقير خود هڪ هند لکيو آهي ته ”عرض ڪيان ته مون جيڪو ڪجهه سرائيڪي ۽ سنڌي ۾ لکيو آهي، اهو ڪنهن تي ٿورو نه بلڪه دردن جون اوڇنگارون ڏئي پنهنجي دل جو بار هلڪو ڪيو آهي” سنڌ جي سدا بهار شاعر احمد خان مدهوش سندس شاعري تي راءِ ڏيندي لکيو آهي ته؛ ”ميهر فقير ۾ اهي سڀ خصوصيتون موجود آهن جيڪي ڪنهن فقيرمنش ۽ ادبي اوصاف رکندڙ شاعر ۾ هونديون آهن ۽ هئڻ گهرجن. سندس شعرن ۾ درد جي دکايل باهه جو ڀڀڙ منظرنگاريءَ جي صورت ۾ نظر اچي ٿو.“ محبوبا جي نازڪ ادائن جهڙي هن شاعر جي شاعري ۾ ڪيئي اهڙيون سريلون سٽون آهن جيڪي ساهه جي تند کي ڇُهي وجد کي ڇيڙي ڇڏين ٿيون، عشق ۽ محبت جو هي خوبصورت شاعر ۱۶ سيپٽمبر ۲۰۱۰ تي سوين پرستار سوڳ وار ڇڏي وڃي مٽي ماءُ سان مليو پر سنڌ جي ڪُنڊ ڪُڙڇ جهر جهنگ وستي ۽ واهڻ ۾ سندس ڪلام جئيرو آهي ۽ زنده آهي.

شازيه خشڪ - وزير فرهاد سولنگي

شازيه خشڪ
ثقافتي رنگن جهڙي
وزير فرهاد سولنگي
سنڌي موسيقيءَ ۾ منفرد گائيڪي جو انداز رکندڙ خوبصورت گلوڪاره شازيه خشڪ جو تعلق هڪ پڙهيل ڳڙهيل خاندان سان آهي. پاڻ ۱۶ سيپٽمبر ۱۹۷۰ع ڌاري پروفيسر فاروق احمد مرزا جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس والد صاحب سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو ۾ تعليم کاتي سان لاڳاپيل هيو. شازيه خشڪ شروعاتي تعليم به اُتي ئي پرائي ۽ سنڌ يونيورسٽي مان ايم اي اردو ادب ۾ ڪيائين سنڌ جي هيءَ پڙهي لکي فنڪاره سنڌ ۽ سنڌ کان ٻاهران پنهنجي آواز ۽ ثقافتي لباس سبب تمام سٺو نالو ڪمايو. شازيه خشڪ ۱۹۸۶ع ۾ سنڌ يونيورسٽي جي علم سياست جي پروفيسر محمد ابراهيم خشڪ سان شادي ڪئي. شازيه خشڪ کي فن موسيقيءَ جو شوق ننڍپڻ کان هوندو هيو. پر بحيثيت گلوڪاره جي هن پهريو ڀيرو سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري پاران منقعد ڪيل بين الاقوامي سنڌي ڪانفرنس ۾ ابراهيم منشي جو ڪلام ڳايو ته ”سهڻي کائي پئي سور ورو وانجهو، ساوڻ سير درياھ جي“ ان کان پوءِ ۱۹۹۲ع ڌاري پروفيسر ابراهيم خشڪ سان پاڪستان ٽيليوزن ڪراچي سينٽر تي سميع بلوچ جي ادبي پروگرام ۾ پاڻ بطور مهمان جي حيثيت ۾ شرڪت ڪئي ۽ شازيه خشڪ هن سان گڏ ڪراچي ٽي وي سينٽر گهمڻ آئي هئي ۽ انهيءَ دوران هن کي پروفيسر خشڪ سينئر پروڊيوسر سلطانه صديقي سان ملايو جيڪا ان وقت ڪراچي ٽي وي سينٽر تان ماروي سيريل جي تياري ڪري رهي هئي. اهڙي طرح سلطانه صديقي کيس ماروي ڊرامي ۾ اداڪاري ڪرڻ جي آڇ ڪئي. جنهن تي شازيه خشڪ چيو ته مونکي اداڪاري سان دلچسپي ناهي بلڪه مونکي ڳائڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ڪجھ عرصي کان پوءِ کيس سلطانه صديقي ڳائڻ لاءِ گهرايو ۽ هن کان هڪ ٿري لوڪ گيت ” مارا اڏ تان پکيئڙا ڪڏهين آ نه ماري ديس“ ڳارايو.

ريٽا شهاڻي - واحد پارس هيسباڻي

ريٽا شهاڻي
منهنجي حد آڪاش
واحد پارس هيسباڻي
ڪالهه صبح هڪ دوست ريٽا شهاڻي جي ديهانت جي خبر ٻڌائي ته هڪڙي قسم جو شاڪ لڳي ويو. ريٽا جيڪا پونا جي روبي هاسپيٽل ۾ ICU ۾ داخل هئي، اسان مسلسل سندس صحتيابي لاءِ دعائون گهري رهيا هئاسين. ڪلهه واري ادبي صفحي ۾ موهن مدهوش ريٽا شهاڻي لاءِ احساساتي ۽ دعائن سان ڀرپور ڪالم به لکيو هو، پر افسوس.... موهن سان ويجهڙائپ جي ڪري آپا ريٽا مون سان به فون تي ڳالهائيندي رهندي هئي ۽ اسان جي وچ ۾ سنڌ ۽ سنڌ جي ادب بابت خيالن جي ڏي وٺ ٿيندي رهندي هئي. سندس سڀاءُ وڏي ڀيڻ جهڙو هوندو هو. هوءَ پنهنجي من جي ائين ئي اجري هئي، جيئن اجرائپ ڀريون سندس لکڻيون آهن. سچ اهو آهي ته آپا ريٽا هند ۾ سنڌي ادب جي ڄڻ ته سفير هئي.

عبدالوحيد ڪٽپر


عبدالوحيد ڪٽپر
مڊل ڪلاسي سياستدان
ڊاڪٽر ايوب شيخ
جڏهن ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي وزير هيو ته لاڙڪاڻي ۾ مٿس ۽ سندس فيمليءَ جي خلاف هلندڙ سول ڪيسن ۾ جنهن وڪيل سندس غيرحاضريءَ ۾ سندس سڀ کان وڏي مدد ڪئي هئي تنهن وڪيل جو نالو کيس لاڙڪاڻي ۾ اچڻ کانپوءِ تڏهن معلوم ٿيو هيو جڏهن ڀٽي صاحب کي ٻڌايو ويو ته ان جو نالو عبدالوحيد ڪٽپر آهي. اهو سفر ڪورٽ کان شروع ٿيو ۽ سياست ۾ کيس وڏو مقام ملي ويو. ان کان اڳ عبدالوحيد ڪٽپر ادبي محفلن ۾ ويهي شاعري پڻ ڪندو هيو. سندس هڪ شاعر سنڌي ڳائڻي مرحوم سليمان شاهه پڻ ڳايو هيو، جيڪو ريڊيو پاڪستان تي تمام گهڻو مشهور ٿيو هيو:

خان صاحب خير محمد خان - ناصر قاضي

خان صاحب خير محمد خان
سريلو گائيڪ ۽ موسيقار
ناصر قاضي
اسان کي فخر آهي ته اسين سنڌي خوش نصيب قوم جا فرد آهيون، ڇاڪاڻ ته اسان جي تهذيب ۽ ثقافت تمام گھڻي شاهوڪار رهي آهي، ان سنڌ جي ثقافت ۽ تهذيب ۾ سنڌي موسيقيءَ جو به هڪ عليحده ۽ هاڪارو مقام رهيو آهي. ننڍي کنڊ جي موسيقيءَ جي تاريخ تمام آڳاٽي آهي، پر اها هڪ اٽل حقيقت آهي ته سنڌي موسيقارن، ڪلاڪارن، سازندن ۽ موسيقيءَ سان واسطيدار سنڌي گھراڻن جي ذڪر کانسواءِ پوري برِصغير جي موسيقيءَ جي تاريخ اڻپوري ۽ اڌوري رهجي ويندي.

پروفيسر عزيز پلي - شوڪت لوهار

پروفيسر عزيز پلي
ھڪ ديومالائي ڪردار
شوڪت لوهار
زندگي به ائين ئي آهي، پاڻيءَ سان پاڻي جي مٿان پاڻي لِکڻ! واقعي زندگي جي عجيب گوناگونيت ۽ پراسراريت اڄ تائين ڪنهن کي به سمجهه ۾ نه اچي سگهي آهي. هي هڪ اهڙو حساب آهي، جنهن جو ڪو به حل/جواب نه آهي. ”سيموئل بيڪٽ“ چواڻي ته هي هڪ Absurd دنيا آهي. سڀ ڪجهه هوندي به ڪجهه نه، ڪجهه به نه هوندي به سڀ ڪجهه.

ذوالفقار راشدي - امام راشدي

ذوالفقار راشدي
خوابن جو شاعر
امام راشدي
جرڪڻيون، اوچلڪڻيون، اومرڪڻيون!
مون اوهان لئه دل جو در کولي ڇڏيو.
يا ته جرڪايوم جيءَ جي درسني،
يا ته ڪاريءَ رات ۾ رولي ڇڏيو.
يا وري سندس هي ٻيو شعر آهي ته؛
نگاه يار جي سامهون نگاهه ته کڻ،
اڙي او سائين، اهو هڪ گناهه ته کڻ،
اسين به آهيون ازل کان ٻه ڀٽيڪل روح،
گهڙي ته ويهه هتي، ساٿي ساهه ته کڻ.
ذوالفقار راشدي سنڌي ٻوليءَ جو سٻاجهو شاعر هو. سندس شمار سنڌي ٻوليءَ جي شاعرن ۾ ٿئي ٿو. سندس فن ۽ فڪر وسيع هو. پاڻ اسان وٽ هاڻي موجود ته ڪونهي، پر سندس شاعري، ڪهاڻيون ۽ مضمون هن جي امر موجودگيءَ جو اطلاع ڏئي رهيون آهن.

سيد علي بخش شاهه - وحيد رزاق مستوئي

سيد علي بخش شاهه
ساهتي پرڳڻي کي علم جي روشني ڏيندڙ
وحيد رزاق مستوئي
موروشهر علمي ادبي سياسي ۽ سماجي حوالي سان پوريءَ سنڌ ۾ پنهنجي نمايا حيثيت رکي ٿو. ساهتي پرڳڻي جي هن تاريخي شهر ۾ قاضي عبدالخالق ”خليق مورائي“ کان وٺي ناصر مورائي ۽ راشد مورائي تائين جن به خدمتون ڪيون آهن اهي تاريخ جي ورقن ۾ هميشھ ياد آهن ياد رهنديون. چوندا آهن ته ڪنهن به ملڪ جي ترقي جو دارومدار تعليم تي هوندو آهي يعني جنهن ملڪ جي تعليم بهتر هوندي آهي ان ملڪ جو عوام خوشحال زندگي گذاريندو آهي ۽ جنهن ملڪ جي تعليم بهتر نه هوندي آهي ته ان ملڪ جو عوام بدحال زندگي گذاريندو آهي. هن ملڪ جي ٺهڻ کان وٺي موجوده دور تائين چند سالن کي ڇڏي ڪري باقي تعليم مطمئن جوڳي نه رهي آهي ان هوندي ڪجھ اهڙا استاد ٿي گذريا آهن جن تعليم جي اهڙي حالت هوندي به پنهنجو بهترين ڪردار ادا ڪري تعليم لاءِ پاڻ پتوڙيو آهي. سائين علي بخش شاھ جو نالو پڻ اهڙن عظيم انسانن ۾ شمار ٿئي ٿو. پاڻ موري شهر ۾ ۵ اپريل ۱۹۳۸ع تي جنم ورتائين سندس پوري زندگي علم، ادب ۽ سماجي ڪمن ۾ گذري. مهراڻ ڊگري ڪاليج مورو جي ٺهرائڻ ۾ پڻ هن عظيم استاد جو اهم رول رهيو آهي. پاڻ ناصر مورائي ۽ ٻين سماجي ماڻهن سان گڏجي سڄي شهر مان چندو ڪري مهراڻ ڊگري ڪاليج مورو جو بنياد رکرايو جنهن مان هزارن جي تعداد ۾ شاگردن علم پرائي پنهنجو مقصد حاصل ڪيو آهي ۽ پوري سنڌ جي ادارن ۾ پنهنجون خدمتون سر انجام ڏئي پنهنجي شهر موري جو مان مٿانهون ڪيو آهي.

حاجي غلام حيدر نظاماڻي - اعجاز علي خواجا

حاجي غلام حيدر نظاماڻي
ماتليءَ وارو
اعجاز علي خواجا
چون ٿا ته زندگي زندهه دليءَ جو ٻيو نالو آهي. ڪو به انسان پنهنجن عقيدن، اصولن ۽ نظرين جي لحاظ کان ڪيترو به سخت ۽ ٺوس هجي پر جيڪڏهن سندس فطرت ۽ طبعيت ۾ خوش اخلاقي، خوش مزاجي ۽ سهپ به شامل هوندي آهي ته اهو ماڻهو زندگيءَ جي ڌارا ۾ بنهه بيمثال ۽ وڻندڙ هوندو آهي.
حاجي غلام حيدر نظاماڻي جنهن زماني ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر هو انهيءَ دور کان ساڻس نياز متديءَ واري هٿ جوڙ ۽ سلام دعا وارو تعلق آهي.

مرزا گل حسن بيگ ”احسن“ ڪربلائي - طارق عزيز شيخ

مرزا گل حسن بيگ ”احسن“ ڪربلائي
شاعر، عالم ۽ اسڪرپٽ ايڊيٽر
طارق عزيز شيخ
مرزا گل حسن بيگ ”احسن“ ڪربلائي انگريزن جي دور جو ناميارو شاعر هو. هن جو جنم سنڌ جي علمي ادبي مرزا گهراڻي ۾ ٿيو جيڪو صدين کان وٺي سنڌي ادب جي خدمت ڪري رهيو آهي. مير عبدالحسين سانگي، محمد بخش واصف، محمد صديق مسافر، محمد هاشم مخلص، شمس العلماءَ مرزا قليچ بيگ، شمس الدين ”بلبل“، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻي، محمد صديق ميمڻ، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽو ۽ مولانا دين محمد وفائي جهڙا ادب جا ستارا هن جا همعصر هئا.

مصري فقير - وزير فرهاد سولنگي

مصري فقير
شاعر، موسيقار ۽ راڳي
وزير فرهاد سولنگي
مصري فقير جنهن زماني ۾ ڳائڻ شروع ڪيو هو تڏهن ريڊيو ۽ ٽيليوزن نه هئا، جنهن ڪري فنڪارن کي مقبوليت حاصل ڪرڻ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو هيو، هو محفلن ۽ ڪچهرين ذريعي مشهوري ماڻيندا هئا. مصري فقير به محنت ڪري ان اڻانگي شهرت جي وسيلي پاڻ مڃايو. مصري فقير ۱۹۲۹ع ڌاري فقير الله ڏني مڱڻهار جي گهر ۾ ڄائو. سندس ڳوٺ لقاءِپور لڳ ڪنب ليما تعلقو سڪرنڊ ضلعو نواب شاھ هيو بعد ۾ هي لڏي ۱۹۵۹ع ڌاري اچي سرهاري تعلقه شهدادپور ضلعو سانگهڙ ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هي ننڍپڻ کان ئي اسڪول ۾ ترانو، نغما ۽ نعتون وغيره شوق سان پڙهندو هو. سندس سٺي آواز جي بدولت ان وقت جا استاد کيس راڳ سکڻ جي صلاح ڏنائون جنهن جي نتيجي ۾ هو قاضي احمد ۾ پياري فقير ميراثيءَ وٽ راڳ جي سکيا وٺڻ شروع ڪئي جتي هيءَ چئن سالن تائين راڳ جي تربيت ورتائين جنهن ۾ هن ڪلاسيڪل ۽ نيم ڪلاسيڪل راڳ سکي ورتو پاڻ هارمونيم، ڍولڪ، يڪتارو وڄائيندو هو، سندس پسنديده راڳ ڀيروي هيو. هي مختلف محفل سماع ۾ شرڪت ڪرڻ لڳو ان کان پوءِ هن هالا ڏانهن رخ ڪيو جتي سندس صحبت مخدوم طالب المولا سان ٿي ۽ مخدوم صاحب وٽ محفلون ڳائڻ شروع ڪيون. هي ۱۹۵۱ع جو دور هيو جڏهن پاڻ مخدوم صاحب وٽ محفل (ڏهر سماع) ۾ باقاعده شرڪت ڪرڻ لڳو جنهن ۾ ملڪ جا ناميارا راڳي شرڪت ڪندا هئا جنهن استاد منظور علي خان، فقير امير بخش، امام علي فقير، حسين بخش خادم، عيسيٰ فقير ۽ قاسم علي شاھ سان گڏ سان مصري فقير به محفل مچائيندو هيو. انهن محفلن ۾ مخدوم صاحب وڏي دلچسپيءَ سان فقير صاحب جي وڏي همت افزائي ڪئي. مصري فقير اهو پهريو فنڪار آهي جنهن مخدوم صاحب کي سڀ کان اڳ ۾ ڳائڻ شروع ڪيو، مخدوم صاحب جي ڪلام جون ڌنون مصري فقير پاڻ ڪمپوز ڪري ڳائيندو هيو ۽ پوءِ ٻيا فنڪار سندس ڪمپوز ڪيل ڌنون ڳائيندا هئا. اهڙي طرح ماڻهو کيس طالب المولا جي ڳائڻي طور سڃاڻڻ لڳا. مصري فقير جي مٺڙي آواز سبب کيس (خوش الحان) مٺڙي آواز وارو ڪري سڏيندا هئا مصري فقير سٺو موسيقار، سٺو راڳي سان گڏوگڏ پنهنجي دور جو ڀلو شاعر پڻ هو. مخدوم صاحب جي صحبت کيس شاعريءَ ڏانهن به سٺي رهنمائي حاصل ٿي. هن شاعريءَ ۾ پهريان (قربان علي قربان)، (درد تخلص استعمال ڪيو بعد ۾ مخدوم صاحب هن جو تخلص مخمول رکيو پاڻ شاعريءَ ۾ مختلف صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي جنهن ۾ حمد، نعت، مرثيو، ڪافي، غزل، گيت ۽ بيت وغيره اچي وڃن ٿا. سندس ڪلام ۽ زنگيءَ بابت ڪتاب سندس ڀاءُ محمد رمضان (مسڪين سروري) ترتيب ڏنو آهي. مصري فقير هڪ بهترين فنڪار سان گڏ سٺو سماجي ورڪر پڻ هيو، پاڻ هر وقت پنهنجي ڳوٺ جي ڀلائيءَ لاءِ پاڻ پتوڙيندو هيو، هن غريبن ۽ مسڪينن جي مدد ڪندي زندگي گذاري. ان سلسلي ۾ هن پنهنجي ڳوٺ ۾ نياڻين لاءِ هڪ اسڪول کوليو ۽ ڇوڪرن لاءِ پڻ اسڪول کولرايو. جيڪي سندس جي نالي تي فقير آباد سرهاريءِ ۾ اڄ به قائم آهن سندس مشهور ڪلام ننڍي کنڊ جي ناليوارن ڳائڻن جن ۾ رونا ليلا ، عابديه پروين ۽ حسين بخش خادم ڳايا. جن ۾ ”تو دلڙي يار ڌتاري پوءِ ڪانه ڪيئي پوئواري“، ”سهڻل جا سينگار واھ واھ مونکي وڻن ٿا“، ”تون ڇا هئين ڇا مان ڇا ٿي وئين“ هي اهي گيت هئا جن کي سڄي سنڌ ۾ تمام گهڻو ٻڌو ويو.

حڪيمان عرف فوزيه سومرو


فوزيه سومرو
سنڌي راڳ جي مشهور گلوڪاره
سليمان وساڻ
”حال منهنجا ڪير پڇندو، ڪير آ منهنجو هتي.“
جهڙا ڪيئي لازوال ڪلام ڳائي، مشهوري ماڻيندڙ سنڌ جي ڀلوڙ گلوڪاره محترمه فوزيه سومرو جي اڄ ڏهين ورسي آهي. سندس جنم ۱۹۶۶ع ۾ ٿر جي هڪڙي ننڍڙي ڳوٺ ويراواهه ۾ نٿو خان سومرو جي گهر ۾ ٿيو، جيڪو حمد ۽ نعت ڳائيندو هو. سندس ننڍپڻ ۽ جواني، ٽنڊو محمد خان ۾ گذريا. فوزيه سومرو کي گهروارن پاران، ڳائڻ جي اجازت ڪا نه ملندي هئي ۽ پرديدار هجڻ جي باوجود، فن ۽ ڳائڻ جو شوق کيس ريڊيو تي وٺي آيو. پهرين آڊيشن ۾ ئي هوءَ ناپاس ٿي پئي. جڏھن ته همت نه هاريائين ۽ نصير مرزا کيس ريڊيو تي متعارف ڪرايو. سندس ڳايل پهريون ڪلام؛

03 September, 2013

دريا خان هيسباڻي - اطهر هيسباڻي

دريا خان هيسباڻي
سنڌ جو مهان مهمان نواز ۽ صوفي فقير
اطهر هيسباڻي
مادر وطن سنڌ پنهنجي ڪُک مان ڪيئي املهه ماڻڪ موتي پيدا ڪيا آهن، جن ۾ سياستدان، دانشور، مفڪر، عالم دين، شاعر، فنڪار، صحافي، واپاري، مزدور، هاري، ڪمي ڪاسبي وغيره شامل آهن. هڪ خاص ڳالهه، جنهن کان ڪو به انڪاري نه ٿيندو، اها آهي سنڌ ڌرتيءَ جي مهمان نوازي. هن ڌرتيءَ تي علم، عقل، ادب، فن سڀني کان مهمان نوازي گوءِ کڻي وئي، ڇو ته اسين هر ميڙاڪي ۾ پنهنجي مهمان نوازي جي شان کي اُتاهون ڪري پيش ڪندا آهيون. هيءَ ڌرتي پيار جي وستي آهي، هتان جا ماڻهو هر دلعزيز، مهمان نواز، امن ۽ آشتيءَ جا ديوانا ۽ پريت جا پروانا آهن. هو هر آيل جي مهمان نوازي دل کولي ڪندا آهن ۽ آيل مهمان تان ٻلهار پيا ٿيندا آهن ۽ رب پاڪ جا احسان ۽ ڳڻ ڳائيندا آهن، جڏهن ته پوري دنيا ۾ ائين ناهي. سو مهمان نوازي جي ڳالهه پي ڪئي سين ته هن ڌرتيءَ تي ڪيتريون ئي وڏيون وڏيون ڪشاديون اوطاقون قائم ۽ دائم آهن.

02 September, 2013

ڪامريڊ عاصم آخوند - محب لغاري

ڪامريڊ عاصم آخوند
هڪ ثابت قدم انقلابي
محب لغاري
ان شخص جي وڇوڙي بابت اسان ڪڏهن خواب خيال ۾ به نه سوچيو هو ته هو ائين اسان کان جدا ٿي ويندو. آ ڳالهه پيو ڪريان امان زينت ۽ چاچي لياقت آخوند جي گهر ۾ جنم وٺندڙ ڪامريڊ عاصم آخوند جي، جنهن پنهنجي ننڍڙي وهيءَ ۾، ڪميونسٽ نظريي، ترقي پسند سياست جي جيڪا خدمت ڪئي اها تمام وڏي آهي. هن ۱۶ سالن جي ڄمار ۾ سنڌ دوست تنظيم کان پنهنجي سياسي سفر جو آغاز ڪيو. هن مختصر ليک اندر سندس سموري ڪم جو احوال ته نٿو ڏئي سگهجي پر ايترو ضرور ڄاڻائجي ته جڏهن ۱۹۹۰ع ۾ سوويت يونين ٽُٽو ته سڄي دنيا پر خاص طور تي سنڌ ۽ پاڪستان جي کاٻي ڌر جي سياست تمام گهڻي متاثر ٿي ان دؤر ۾ ڪميونسٽ پارٽي جيڪا کاٻي ڌر جي اهم پارٽي هئي، ان جا اڪثر اڳواڻ سياست کان ڪنارا ڪش ٿيا. ڪن اين جي او جو پاسو ورتو ته ڪن وڃي صحافت سنڀالي. هڪ لاٿ ۽ مايوسي جو دؤر شروع ٿيو. انهي ئي لاٿ واري دؤر ۾ ڪامريڊ عاصم آخوند مارڪسزم جو گهرو مطالعو ڪرڻ کانپوءِ دوستن سان ڪچهريون شروع ڪيون جن ڪچهرين جو مرڪز هو، مارڪسزم، سوشلزم ۽ پورهيت طبقي جي نجات وارو سوال. انهن ئي نظرياتي ڪچهرين جي نتيجي ۾ حيدرآباد ۾ جڙيل دوستن جي گروپ تي ڪامريڊ عاصم آخوند ۱۹۹۳ع ۾ سنڌ رنيسانس ڪلب جو بنياد وڌو. هن ڪلب جو به مکيه مقصد سوشلزم ۽ مارڪسزم جي تعليم ڏيڻ ۽ ان جو دفاع ڪرڻ هو. انهيءَ پليٽ فارم تان ۱۹۹۴ع ۾ حيدرآباد پريس ڪلب ۾ ڪارل مارڪس جي سالگرهه ملهائي وئي، جنهن کي رسول بخش پليجو خطاب ڪيو. انهي دؤران ڪامريڊ عاصم سنڌ يونيورسٽي ۾ فلاسافي ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. ۱۹۹۹ع ۾ هو روس جي ڪلوگا شهر جي ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو، جتي هن فلسفي ۾ ايم فل ڪئي. اتي ڪامريڊ عاصم آخوند روسي ٻولي ۾ مارڪسي منطق تي ٿيسز لکي. ڪامريڊ عاصم آخوند سموري زندگي مارڪسزم، ڪميونزم ۽ سوشلسٽ نظريي جو دفاع ڪيو ۽ ان جي ڦهلاءَ لاءِ پڻ جاکوڙ ڪئي. ۲۰۰۴ع ۾ دوستن سان گڏجي آدرش مئگزين جاري ڪيائين جنهن ۾ نظرياتي مضمون هوندا هئا. ان کان سواءِ سياسي، سماجي موضوعن تي پڻ مارڪسي نقطئه نظر جي لحاظ کان تجزيا ۽ ليک شامل هوندا هئا، هن پرچي جاري ٿيڻ سان سموري سنڌ اندر ترقي پسند فڪر بابت لکندڙن ۽ پڙهندڙن جي هڪ نئين کيپ پيدا ٿي.

اُستاد مُحمد يُوسفُ - عبدالرزاق ميمڻ

اُستاد مُحمد يُوسفُ
(جنم ۱۴ جنوري ۱۹۴۰ع وفات ۱۴ فبروري ۱۹۹۷ع)
سنڌي راڳ جو راڻُو، سنڌ جو مهدي حسن
عبدالرزاق ميمڻ
ٿڌڙين هَوائُن جي هيرن واري شهر حيدرآباد ۾، ٽنڊي طيب ويجھو رهندڙ سنڌي راڳ جو راڻو، اُستاد مُحمد يُوسُف، ۱۴ جنوري ۱۹۴۰ع ۾، ٽئين نمبر تلاءَ جي دين علي شاه پاڙي ۾ ڄائو هو. پاڻ ذات جو مڱڻهار ۽ لونگ فقير جو فرزند هو. لونگ فقير چوٽيءَ جي ڍولڪ نوازن (دُهلاري) ۾ ڳڻيو ويندو آهي. ھو ڳائيندو به هو ته وڄائيندو به هو. لونگ فقير هڪ سازندي جي حيثيت ۾، ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جو مُلازم هو. هُن تمام وڏن وڏن گَوين سان دُهل وڄائيو. ان ڳائڻ وڄائڻ واري ماحول، مُحمد يوسف کي پنهنجي ابي ڏاڏي جي ڪِرت جاري رکڻ تي هيريو. دين علي شاه پاڙي ۾ مُحمد يوسف جي چاچي زنوار بسنت وسند جي نالي سان مڱڻهارن جو هڪ الڳ ننڍڙو پاڙو آهي جيڪو سنڌ جي وڏن شرنائي وڄتن ۾ ليکيو وڃي ٿو. محمد يوسف ٻه شاديون ڪيون، پهرين سن ۱۹۶۴ع ۾ پنهنجي چاچي زنوار بسنت فقير جي ڌيءَ سان، جنهن مان کيس ٻه نياڻيون ڄايون ۽ ٻي شادي سن ۱۹۷۴ع ۾ سنڌ جي اڳوڻي گھرو سيڪريٽري يوسف لوڌيءَ جي ڌيءَ سان.