وڏيرو ابن علي

وڏيرو ابن علي

ٿر جي ڪلاسيڪل روايتن جي آخري امين جو وڇوڙو

علي نواز راهمون

ٿر جا مختلف تعارف آهن. هڪڙو ٿر لطيف سائينءَ جو ٿر آهي، جنهن ۾ ”ڀِٽُون، مُئي جون ڀينرون“ جهڙيون ڳالهيون ڪندڙ مارئيءَ جي وطن سان حب جي انتها آھي، ”ميائي جياس جي وڃي مڙهه ملير ڏي“ آهي، وري سمورو سُر سارنگ، مرگهه ۽ تاڙي جي اُڃ ۽ اُساٽ سان گڏ بادلن جي وسڻ جي آس ۽ ٿر جي جل ٿل ٿيڻ جي اُميد، جنهن ۾”بادل برسائينس آهون عالم جون سڻي...“ جي صدا به آهي! جي وسي پوي ته:

نڪي جهل نه ڪي پل، نه ڪي رائو، ڏيهه ۾،

آڻيو وجهن آهورين، روڙيو رتا گل،

مارو پاڻ املهه، مليرئون مرڪڻو!

خود دار ٿر ۽ ماروئڙن جي خوشحالي ۽ آزادي جا ڪيئي رُوپ ڏسبا. ساڳيو ٿر جنھن کي شيخ اياز جهڙي مهان شاعر ڏٺو ته قدرت واري طرفان ايراني قالين ڇنڊڻ سان تشبيهه ڏنائين!

ڪرم الاھي چنا

ڪرم الاھي چنا

جنھن کي اسان ڪو نه سڃاڻون

رکيل مورائي

اھو زمانو ڪو گھڻو پراڻو ته نه آھي پر ھيءُ اھو زمانو آھي جيڪو منھنجي ادبي ڄمار جو سونھري دور آھي ۽ جڏھن پبلشنگ ادارا اڃا ”ھَٽَ“ نه بڻيا ھئا، جيتوڻيڪ انھن جا ھلائيندڙ ته ليکڪ ئي ھوندا ھئا پر ھو پاڻ کي پوئتي رکندا ھئا ۽ ادارن کي اوليت ڏيندا ھئا. ھن دور ۾ ڪيترا ئي ادبي ادارا جُڙيا جن ادب ۾ پاڻ موکيو، ڪي اڄ تائين ھلندڙ آھن ۽ اھميت سان موجود آھن ھنن لاءِ پنھنجي ادارن جي ساک ئي سڀ ڪجھه ھُئي.

حڪيم خاوند ڏنو منگي

حڪيم خاوند ڏنو منگي

(۱۸۹۶ع ــ ۱۹۶۸ع) - ڪردارن کان وسري ويل هڪ ڪردار

حسيب ناياب منگي

شڪارپور، سنڌ جو مشھور ۽ تاريخي شھر آهي، جنھن علم، ڏاهپ، ادب، صحافت، واپار ۽ سماجي خدمت جي حوالي سان ڏيھه توڙي پرڏيھه ۾ گهڻو ناماچار حاصل ڪيو. ٻين شعبن سان گڏ حڪمت جي ميدان ۾ پڻ شڪارپور جي حڪيمن جون خدمتون وسارڻ جھڙيون ناهن. شڪارپور ۾ هونئن ته گهڻائي حڪيم مشھور هئا، پر حڪيم حاجي محمّد منگيءَ جي هاڪَ ٻين کان وڌيڪ هئي. ڀارت جي شھر ممبئيءَ مان شايع ٿيندڙ هفتيوار سنڌي مئگزين ”دي هندواسيءَ“ جي هڪ شماري ۾ مشھور قلمڪاره سيجل بجاج، حڪيم آسودي مل ٺاڪر شڪارپوريءَ جي يادگيرين کي پنھنجي مضمون ۾ بيان ڪندي، حڪيم آسودي مل جي ڳالهه ٻڌائيندي لکي ٿي ته حڪيم آسودي مل بقول: ”منھنجو لاڙو حڪمت ڏانھن هو. ڪَرَن دروازي وٽ شڪارپور جو وڏي ۾ وڏو حڪيم حاجي محمّد هوندو هو. ان وٽ سکڻ لاءِ موڪليائون. جتي شڪارپور جا وڏا وڏا حڪيم گهڙي کن ويھڻ به پنھنجي لاءِ شرف سمجهندا هئا. حڪيم حاجي محمّد سدائين روزا رکندو هو. چوندو هو ته متقي بڻجي علاج ڪجي تڏهن مريض کي شفا ملندي. حڪيم حاجي محمّد وٽ هر مرض جو علاج ممڪن هو. پاڻ اصول پرست ۽ ڌرتيءَ جو وفادار هو. ان جو اصول هوندو هو ته دوا تجويز ڪرڻ لاءِ دوا جو نالو ڪين لکندو. هو دوا جا نمبر لکندو هو.“ ۱۹۲۸ع ۾ حڪيم حاجي محمّد منگي گذاري ويو ته سندس حڪمت جو علم سندس پٽ حڪيم خاوند ڏني منگيءَ ڏانھن آيو، جنھن شڪارپور ۾ عوام جي خدمت ڪندي پنھنجو نانءُ بلندين تي پھچايو. اڄ اسان ذڪر ڪنداسين ان حڪيم خاوند ڏني منگيءَ جو!

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي - ۳

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي

هر دور ۾ وڌندڙ سندس اهميت ۽ ضرورت

ايڊيٽوريل عوامي آواز

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي اڄ ورسي آهي. پاڻ ۲۱ مئي ۱۹۷۰ع تي جسماني طور تي اسان کان ضرور وڇڙي ويا پر کيس سندس وفات کانپوءِ به نه رڳو سنڌ جي ليجنڊ طور ياد ڪيو ويو پر سندس ڪمي وقت گذرڻ سان گڏ شديد کان شديد طور محسوس ڪئي وئي. ان جا ٻه وڏا ۽ بنيادي ڪارڻ ٿي سگهن ٿا. هڪ سبب اهو آهي ته ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جن حالتن ۽ مسئلن خلاف جدوجهد ڪئي سي حالتون ۽ مسئلا اڄ به جيئن جو تيئن اوهڙا ئي آهن ۽ ٻيو وڏو ڪارڻ شايد اهو ئي آهي ته سنڌ کي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جهڙو ليڊر وري نه ملي سگهيو آهي ۽ نه ئي شايد وري ملي سگهي.

قلي بخش رند عرف ڪي بي رند

قلي بخش رند عرف ڪي بي رند

ناليواري آفيسر قلي بخش رند جي لاڏاڻي جو ڏينهن

ذوالفقار قادري

اڄ قلي بخش رند صاحب عرف ڪي بي رند بہ لاڏاڻو ڪري ويو، هي فاني جهان آھي هر هڪ نفس کي آخر هڪ ڏينهن هي دنيا ڇڏڻي پوي ٿي سندس جو پورو نالو قلي بخش ولد حاجي غلام نبي رند هو، چاچا غلام نبي رند پنهنجي علائقي جا معتبر زميندار هئا هن پنهنجي سڀني پٽن کي اعلئ تعليم ڏياري

قلي بخش رند صاحب جڏھن کان سول بيوروڪريسي جوائن ڪئي هن “ڪي بي رند“ جي نالي سان شهرت ماڻي، قلي بخش رند جو جنم ۱۵ نومبر ۱۹۵۱ع نوابشاه جي سڪرنڊ تعلقي ۾ پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ ٿيو بنيادي تعليم سڪرنڊ ۽ نوابشاه مان حاصل ڪئي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ۱۹۷۴ع ۾  ايم اي انگلش (آنرز) ۽ اسلام آباد مان ايم. ايس. سي (ڊفينس اسٽريٽجڪ اسٽڊيز) ڪيائين. ۱۹۷۴ع ۾ ئي فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري اسسٽنٽ ڪمشنر ٿيو ٽريننگ بعد هن پنهنجي سرڪاري ملازمت جو باضابطہ آغاز ۱۹۷۵ع ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر کان ڪيو سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر ۽ ڪمشنر ٿي رهيو. قلي بخش رند کي علم ادب سان چاهہ رهيو هو جڏھن ۱۹۸۹ع ۾ ڪمشنر لاڙڪاڻو ڊويزن هو تہ مون قمبر ها۽ اسڪول ۾ ڪتابي ميلو منعقد ڪرايو ۽ کيس شرڪت جي دعوت ڏنم تہ هن دل سان قبول ڪري پروگرام ۾ شرڪت ڪئي، قلي بخش رند جي سرڪاري نوڪري هيٺين ريت رهي

انجنيئر اي ايف عباسي

انجنيئر اي ايف عباسي

انجنيئر شبير ممنائي

اسان انتهائي ڏک ۽ افسوس سان اعلان ڪريون ٿا ته نامور ماهرِ تعليم، انجنيئر ۽ دانشور پروفيسر انجنيئر ڊاڪٽر حافظ عبدالغفور (A.F.) عباسي صاحب ۱۳ جون ۲۰۲۶ع تي ڪراچي ۾ وفات ڪري ويا.

إِنَّا لِلّٰهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

پروفيسر انجنيئر ڊاڪٽر حافظ عبدالغفور عباسي سنڌ جي علمي، تعليمي ۽ انجنيئرنگ دنيا جي هڪ انتهائي معزز شخصيت هئا. سندن جنم ۲۲ مارچ ۱۹۳۷ تي لاڙڪاڻي ۾ ٿيو. شروعاتي تعليم لاڙڪاڻي ۾ حاصل ڪرڻ بعد ڊي. جي. سائنس ڪاليج ڪراچي مان انٽرميڊيئيٽ ۽ ۱۹۵۹ع ۾ اين اي ڊي انجنيئرنگ ڪاليج مان سول انجنيئرنگ ۾ فرسٽ ڪلاس بي اي جي ڊگري حاصل ڪيائون.

ڊاڪٽر احسان شيخ

ڊاڪٽر احسان شيخ

عالمي معاشيات جو ماهر استاد

ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو

سنڌ ڪاليج ڊپارٽمينٽ ۾، سترهين گريڊ ۾ ليڪچرار طور مقرريءَ جو هِڪڙو ئي شرط، ڪنھن به مضمون (سبجيڪٽ) ۾ سورنھن سال تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ سنڌ پبلڪ ڪميشن (حيدرآباد) پاران امتحان پاس ڪرڻ آهي، پر ان بعد وڌيڪ اعلى تعليم حاصل ڪرڻ ان استاد جي ذاتي دلچسپيءَ تي مدار رکندو آهي. اهڙيءَ اعلى تعليم ۾ ايم فل (ماسٽر آف فلاسافي) ۽ پي ايڇ ڊي يعني ڊاڪٽر آف فلاسافي شامل آهن. پي ايڇ ڊي، ان اعلى تعليم يافته فرد کي ’ڊاڪٽر‘ جو لقب، سندس نالي اڳيان لکڻ جو حقيقي حقدار قرار ڏيندي آهي. ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته سنڌ ۾ گهڻي ڀاڱي ڊاڪٽريٽ ڪيل فردن جا تحقيقي موضوع مختلف ٻولين جي ادبن سميت اسلامڪ اسٽڊيز، پاڪستان اسٽڊيز سان گڏ گهڻي ڀاڱي ڪيمسٽريءَ ۽ زولاجيءَ جا هوندا آهن. ڪي ٿورا ئي موضوع ٻين مضمونن ۾ اعلى تحقيق واسطي چونڊيا ويندا آهن. ان جو مُک ڪارڻ ٻين مضمونن ۾ تحقيق جي ڏکيائيُن سان گڏ ماهر سپروائيزرن جي کوٽ آهي. اهڙين حالتن ۾ جڏهن ڪنھن منفرد شعبي ۾ ڊاڪٽريٽ ڪيل ڪاليجي پروفيسر سان ملاقات ٿيندي آهي، ته سچ پچ ڏاڍي خوشي ٿيندي آهي، پر جڏهن اهڙي فرد کي تحقيقي روايتن کي اڳتي وڌائڻ بدران روايتي ڪورس پڙهائڻ جي حد تائين محدود ڏسبو آهي، ته افسوس پڻ ٿيندو آهي. اهڙين حالتن ۾ ڪي اهڙا محقق استاد پڻ آهي، جيڪي ذاتي لڳاءَ ۽ شوق سان تحقيق ڪندي ۽ پاڻ کي وڌيڪ تدريس ۾ مصروف رکندي نظر اچن ٿا، ته پڪ ٿئي ٿي ته اڃا ڪي آهين جيڪي اميدن جا ڏيئا ٻاريون ويٺا آهن.

پروفيسر شيامداس جوشي

پروفيسر شيامداس جوشي

مٺي جو وڏو ودوان، ترجمي نگار، ليکڪ

 ڀارومل امراڻي سوٽهڙ

پروفيسر شيام داس جوشي جي من ۾ سامي وانگر ويدانتي واڻي ڌرتي جي ڊگهي تاريخ ۽ پراچين دور کان به آڳاٽي سڀيتائي سوچ ويچار جو پڙاڏو بڻجي گونجندي هئي پر هن ڪڏهن سامي کان سام نه ورتي. هو سنڌ جي ‘سئنڌ ورڻيه’ برهمڻن جي انهي شاخ سان تعلق رکندو هو، جنهن کي ‘پشڪرڻا برهمڻ’ به سڏيو ويندو آهي. هن جا وڏا صدين جي سفر ۾ ننگر ٺٺي کي ڇڏي عمرڪوٽ ۾ اچي آباد ٿيا، جتان سوڍن جي صاحبي دوران عمرڪوٽ لڳ ڳوٺ وهري وٽ ‘برهم ڀوجن ’جي آڙ ۾ ‘برهم هتيا’ جي واقعي تي سوڍن جي ‘گرو يجماني’ جو بائيڪاٽ ڪري مٺي پهتا. واري جي دڙن جي وچ ۾ آباد مٺي جي شهر هن جي هر پيڙهي کي پيار ڏنو، مان ۽ مريادا سان پنهنجائپ ارپي پنهنجو ڪيو.

نعيم اختر ڀٽو

نعيم اختر ڀٽو

وقت کان گهڻو اڳ وڇڙي ويل

رضوان گل

وقت تيز رفتار گهوڙي تي سوار آهي وقت جي دز ۾ ڪيترائي چهرا ڌنڌلا ٿيندا ٿا وڃن. اهي ماڻهو جن سان جيون جو وڏو وقت گذريو هجي سي جڏهن اچانڪ وڇڙي ٿا وڃن ته ان وقت اعتبار ئي نه ٿو اچي ۽ پوءِ وقت جي گذرڻ سان اهي ماضيءَ جو قصو ٿا بڻجي وڃن.

محمد اسماعيل کوسو

محمد اسماعيل کوسو

ڪانگريسيءَ کان صاحبيءَ تائين – ساروڻيون

عزيز ڪنگراڻي

ڳوٺ گل محمد گنب گورنمينٽ پرائيمري اسڪول ۾ پڙهندو هوس. پيرين اگهاڙو, گوڏ پاتل عام ڳوٺاڻو ٻار. سائين يار محمد کوسو صاحب استاد هوندو هو جيڪو پنجئي ڪلاس پاڙهيندو هو. ڪاوڙ جو اظهار ڪندي چوندو هو “پِڃَ” ڪڍندوسانءِ. ان وقت پڃ لفظ جي معني مار سمجهندو هوس. پِڃَ آهي به مار جهڙي! مار کان اڃا به وڌيڪ. ڪپھ کي ساٽن (ننڍيون سوٽيون) سان سٽي ڪُٽي ڪتڻ لائق بڻائڻ کي پڃ چئبو آهي جنهن مان پِڃَ ڪڍڻ محاورو پڻ آهي.

مظهر الحق صديقي

مظهر الحق صديقي

سندس لاڏاڻو - هڪ انتظامي دور جي پڄاڻي

محمد احسان لغاري

فيبروري۲۶، ۲۰۲۶ تي سائين مظهر الحق صديقي جو لاڏاڻو پاڪستان جي ادارتي تاريخ ۾ هڪ ڊگھي انتظامي عهد جي پڄاڻي آهي. سندن تعلق سول سرونٽس/ نوڪرشاھي جي ان پيڙھي سان هو، جن لاءِ رياست ڪو تجريدي (ايبسٽريڪٽ) تصور نه پر هڪ زندهه ۽ متحرڪ بناوٽ هئي، جيڪا قاعدن، فائلن، مالي ضابطن ۽ تسلسل جي آڌار تي قائم رهندڙ آھي. سندن حياتي پاڪستان جي بيوروڪريسي/افسرشاھي جي اعليٰ عھدن، يونيورسٽين جي ڏُکيرن لاهن چاڙهن ۽ هڪ وڏي خانگي ميڊيا اداري (ھم) جي سربراهي تائين پکڙيل هئي. ھڪ مقصد ڀري، ڪامياب عملي زندگي گذاريندي، ھنن اهڙا نقش ڇڏيا آهن جيڪي اڄ به سنڌ جي انتظامي ۽ تعليمي اڏاوت (آرڪيٽڪچر) تي اثرانداز ٿي رهيا آهن.

سعيد سرهندي

سعيد سرهندي

سکر جي صحافت جي يادگار شخصيت

عمر سومرو

انسان کي ياد رکڻ جو سبب سندس چهرو يا ظاهري صورت نه هوندي آهي، پر اخلاق، ڪردار ۽ عمل هوندو آهي. اهڙا ماڻهو وقت گذرڻ سان وسري نٿا وڃن، پر يادگيرين ۾ وڌيڪ روشن رهن ٿا. سکر جي صحافتي دنيا ۾ اهڙن ئي يادگار شخصيتن مان هڪ محمد سعيد سرهندي جو نالو آهي، جنهن کي وسارڻ انهن لاءِ ناممڪن آهي، جن کي سندس ساٿ، محبت ۽ رهنمائي نصيب ٿي.

حمزو پنهور

سائين حمزو پنهور

سندس لاڏاڻي تي

جميل چانڊيو

تاريخ ۲۷ رمضان جي افطاري بعد جيئن ئي آئون روزمره جيان پنهنجي صحافتي ذميواريون نڀائڻ خاطر ڊسٽرڪٽ پريس ڪلب ملير پهتس ته انتهائي ڏک ڀري خبر صحافي دوستن ٻڌائي ته ملير جو مور صحافي، اديب، دانشور، قومي ڪارڪن ۽ استاد سائين حمزو پنهور اسان کان هميشه لاءِ وڇڙي ويو آهي، ڪجهه گهڙين تائين اهڙي خبر ٻڌڻ بعد ڄڻ اعتبار ئي نه پيو اچي ته سائين حمزو پنهور هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو آهي، ڪالهه شام سومر جي ڏينهن گهڻن ڏينهن کانپوءِ منهنجو فون تي سائين حمزو پنهور سان حال احوال ٿيو ۽ ٻڌايائين ته طبيعت جي لاچاري سبب گهران نڪري نٿو سگهان، اهڙا لفظ منهنجي ڪنن ۾ گونجندا رهيا