يوسف سنڌي

يوسف سنڌي

هائيڊ پارڪ وارو

عبدالرسول نظاماڻي

هيءَ ان وقت جي سچي ڪهاڻي اوهان سان شيئر Share ڪرڻ جي جسارت ڪري رهيو آهيان، جڏهن ملڪ ۾ هڪ چنگيزي جنرل جي لٺ ڦري رهي هئي. ڪنهن به عوام دوست پروگريسو Progressive سوچ رکندڙ جو ضمير ڪونه هو. سرِعام نوجوانن خاص طور سنڌي نوجوانن کي ٽڪ ٽڪيءَ تي چاڙهي ڦٽڪن سان لهو لهان ڪيو پئي ويو. مون سان به اهڙي ويڌن ٿيڻي هئي، پر ساھ پيارو آهي، ڏسي وائسي پاڻ کي پُوهي ۾ وجهڻو ڪونه هو. سو هن رت جي پياسي جنرل جي باھ کان پاڻ کي بچائڻ لاءِ راھ فرار اختيار ڪرڻ کانسواءِ ٻيو ڪو رستو ڪونه پئي سجهيو.

انجنيئر محمد اوڀايو خشڪ

انجنيئر محمد اوڀايو خشڪ

ذوالفقار علي ڀٽي

 

انجنيئر محمد اوڀايو خشڪ سنڌ جي نامياري پاڻي ماهر، ليکڪ، محقق ۽ سماجي شعور رکندڙ شخصيتن مان هڪ هو، جنهن سنڌو درياھ، پاڻيءَ جي حقن ۽ قومي مسئلن تي اهم علمي ۽ تحقيقي ڪم ڪيو. هن ۲ سيپٽمبر ۱۹۴۹ع تي ڳوٺ درويش، تعلقي گهوڙا ٻاري، ضلعي ٺٽي ۾ محمد عرس خشڪ جي گهر ۾ جنم ورتو.

ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن ۱۹۶۵ع ڌاري گورنمينٽ هاءِ اسڪول ٺٽو مان ميٽرڪ ۽ ۱۹۶۷ع ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج حيدرآباد مان انٽرميڊيئيٽ پاس ڪئي. بعد ۾ ۱۹۷۱ع ۾ سنڌ يونيورسٽي انجنيئرنگ ڪاليج ڄامشورو (هاڻوڪي مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي) مان سول انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪيائين.

رسول بخش پليجو - ۳

رسول بخش پليجو

مظلوم قومن ۽ طبقن جو سگهارو آواز

نور احمد ڪاتيار

سنڌ جي جينئس، ناليواري قانوندان، اديب، دانشور، نقاد، بي مثل مقرر، لطيف جي پارکو، سنڌ جي پاڻي جي ڪيس جي تاريخي وڪيل، عوامي تحريڪ جي سربراهه، مظلوم قومن ۽ طبقن جي سگهاري آواز محترم رسول بخش پليجي صاحب جي اڄ ۷ جون تي اٺين ورسي آهي. محترم رسول بخش پليجي صاحب کي ڀيٽا پيش ڪرڻ لاءِ اڄ سندس آخري آرمگاه ڳوٺ منگر خان پليجي لڳ جنگشاهي ۾ عوامي تحريڪ طرفان عظيم الشان ورسي جو پروگرام ڪيو پيو وڃي. اسين پليجي صاحب کي سندس اٺين ورسي جي موقعي تي سرخ سلام پيش ڪريون ٿا.

پليجي صاحب هر دور جي جابر، ظالم ۽ آمر قوتن سان اکين ۾ اکيون ملائي مقابلو ڪيو ۽ ڪڏهن به پنهنجي اصولن تان پوئتي نه هٽيو. محترم رسول بخش پليجي صاحب جي عظمت، سندس ڪردار کي جيڪڏهن صحيح معنيٰ ۾ ڀيٽا پيش ڪجي ته اسان کي لطيف جي ٻوليءَ جو سهارو وٺڻو پوندو:

جکرو جس کرو، ٻيا مڙيئي مير،

مٽي ان خمير، اصل هئي ايتري.

پروفيسر انورالدين اڄڻ

پروفيسر انورالدين اڄڻ

ساھتيءَ جون علمي ۽ ادبي شخصيتون

معشوق ڌاريجو

ڪتابن سان منھنجي دوستي اَسيءَ واري ڏھاڪي جي آھي. ڪتاب ئي منھنجي چاھَ ۽ اُتساھَ جو ذريعو رھيا آھن. پروفيسر انورالدين اڄڻ سان منھنجو تعلق ۲۰۲۰ع ۾ سندس پھرين ڪتاب ”مون کي ياد آھي“ اچڻ کان پوءِ تڏھن جڙيو، جڏھن موبائيل ڪال ڪري کيس مبارڪباد ڏنم. پاڻ ھڪ ڀيرو ڳوٺان ايندي مون وٽ قاضي احمد آيو ھو، ٻيو ڀيرو پنھنجي ڳوٺ ويندي، پنھنجي ٽئين ڪتاب جي اعزازي ڪاپي ڏيندو ويو ھو. سائينءَ سان ويلي وقتي موبائيل تي ڳالھ ٻولھ ٿيندي رھندي آھي.

سندس ڪتاب پڙھي پَتو پيو تہ: انورالدين اڄڻ پنھنجي پيءُ وانگر انجنيئر ٿيڻ ٿي چاھيو پر ٻن مارڪن تان رھجي وڃڻ جي ڪري، سندس داخلا فزڪس ۾ ٿي ۽ ھو فزڪس جو استاد ٿي ويو.

محمد فاضل عرف مامو فاضل

محمد فاضل عرف مامو فاضل

اکين ۾ رهجي ويل هڪ تصوير

رکيل مورائي

 مان پنهنجي سانڀر جي درسنيءَ ۾ ڏسان ٿو ته هو مون کي اڌ وهيءَ کان موٽيل نظر ٿو اچي، ممڪن آهي مان ننڍڙو هوس شايد ان ڪري هُو مون کي گهڻو وڏو لڳندو هجي.

نهايت سنهي هاٺي، ڪڻڪ رنگ، قد جو پورو پُنو، اڌ اڇيون اڌ ڪاريون سنهيون مُڇون، ڀلجان نٿو ته  هٿ ۾ ڪو شهري جديد قسم جو لڪڻ به کڻندو هُئو. اڪثر اسان جي شادين مرادين جي نظرداري به ڪندو هُئو.

هڪ ٻه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي سنهڙي سيپڪڙي اردو ڳالهائيندڙ گهر واري مامي خاتونءَ سان گڏ اچي اسان وٽ رهندو هُئو، هن شادي توڻي غَمي نه گُسائي.

شيما ڪرماني

شيما ڪرماني

هڪ سوچيندڙ رقاصه، رقص ڪندڙ مفڪر ۽ هڪ تحريڪ

ڊاڪٽر غلام مصطفيٰ سولنگي

سماج، شعور ۽ فن – اهي ٽيئي جزا جڏهن ڪنهن به شخصيت ۾ گڏ ٿي ويندا آهن ته پوءِ اها شخصيت هڪ فرد ناهي رهندي، پر اها هڪ تحريڪ بڻجي ويندي آهي. پاڪستان جي ثقافتي ۽ فڪري تاريخ ۾ شيما ڪرماني اهڙي ئي هڪ گھڻ پاسائين شخصيت آهي، جنهن رقص کي رڳو هڪ فن ئي ناهي سمجھيو، پر ان کي هڪ مزاحمت، فڪري بيانيي ۽ هڪ سماجي ساڃاهه ۾ پوئي ڇڏيو آهي. سندس نالو ايندي ئي ذهن ۾ هڪ اهڙي عورت جو تصور اڀري ٿو، جيڪا روايت ۽ جدت جي ٻه واٽي تي بيٺي معاشرتي ماٺار کي للڪاري ٿي، جيڪا اسٽيج تي رقص ڪندي دراصل سموري سماج جي ضمير کي ڌونڌاڙي ٿي ۽ جنهن جي پنهنجي سموري ڄمار هڪ لاڳيتي جاکوڙ، تخليق ۽ عورتن جي حقن لاءِ هڪ ويڙهاند جي علامت بڻجي چڪي آهي.

سعيده خاتون

سعيده خاتون

جنهن جو پٽ بلديا فيڪٽري ۾ سڙي مري ويو، ان جي ڪھاڻي

پروفيسر توصيف احمد

سعيده خاتون اڳوڻي اوڀر پاڪستان ۾ پنهنجي خاندان سان رهندي هئي. ۱۹۷۱ع ۾ گهرو ويڙهه سبب سندس خاندان سخت متاثر ٿيو. ان کان پوءِ سعيده خاتون پنهنجي پٽ ايان سان گڏ ڪراچي جي علائقي اورنگي ٽائون ۾ اچي آباد ٿي. هن حيدري واري علائقي ۾ هڪ ٻارن جي ڊي ڪيئر سينٽر ۾ نوڪري حاصل ڪئي، جتي روزانو ۸ ڪلاڪ مسلسل ڪم ڪرڻ کان پوءِ کيس مهيني جي آخر ۾ رڳو ۲ هزار ۵۰۰ رپيا ملندا هئا. هن لڳاتار ڏهه سال ڪم ڪيو ته مالڪن سندس پگهار ۾ هڪ هزار رپين جو اضافو ڪيو. سعيده خاتون کي انهيءَ ٿوري رقم مان گهر جا سڀ خرچ پورا ڪرڻا پوندا هئا، جن ۾ جاءِ جو ڪرايو به شامل هو. پوءِ سندس پگهار ۳ هزار ۵۰۰ رپيا ٿي وئي. جيئن ته روزگار جو ٻيو ڪو ذريعو نه هو، تنهن ڪري هوءَ انهيءَ نوڪري سان وابسته رهي.

شھيد محترمه بينظير ڀٽو - ۳

بينظير هميشه زندهه رهندي

ڊاڪٽر مدد علي شاھ

قائد عوام شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي عدالتي قتل کان پو۽ هن ملڪ جي غريب عوام کي پنهنجن حقن بابت شعور ڏيندڙ ۽ ايم آر ڊي تحريڪ جهڙو پليٽ فارم مهيا ڪندڙ شهيد راڻي محترمه بينظير ڀٽو جو اڄ جنم ڏينهن آهي.

شهيد راڻي تاريخ ۲۱ جون ۱۹۵۳ع تي ۷۰ ڪلفٽن ڪراچي ۾ ڄائي. قائد عوام ۽ مادرجمهوريت بيگم نصرت ڀٽو جي پهرين اولاد آهي. مٿس سندس پڦيءَ جو نالو بينظير رکيو ويو. ڀٽو خاندان ۾ وڏن جا نالا پنهنجي اولاد تي رکڻ جو قديم رواج آهي. جيئن ته محترمه پيدائشي طور تمام خوبصورت ۽ گلابي چهري جي مالڪ هئي تنهن ڪري پيار مان ڀٽو صاحب کيس ”پنڪي“ سڏيندو هيو. محترمه جڏهن اڃا ٽن ورهين جي هئي ته کيس ”ليڊي جيننگس نرسري اسڪول“ ۾ داخل ڪيو ويو. پنجن ورهين جي ڄمار ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان بهتر اسڪول“ دي ڪانوينٽ آف جيزس اينڊ ميري“ ۾ داخل ڪرايو ويو، جتي تعليم انگريزي ٻولي ۾ هئي. اهو ئي سبب هيو جو سندن گهر ۾ انگريزي ٻولي هلندي هئي. هن اسڪول ۾ آئرش ماسترياڻيون پڙهائينديون هيون. ٻئي طرف باقائدي مولوي اسلامي ۽ قرآن شريف جي تعليم لاءِ رکيل هيو. پاڻ جڏهن چئن سالن جي هئي ته سندس والد اقوام متحده جي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ويو ۽ ستن سالن جي هئي ته ڪابينا ۾ وزير مقرر ٿيو. والده ڀٽو صاحب سان پرڏيهه ويندي کيس چوندي هئي ته ”تون ٻين ٻارن جو خيال رکجانءِ ڇاڪاڻ ته تون وڏي آهين“ ائين ننڍپڻ کان محترمه ۾ خود اعتمادي ۽ حوصلي جي قوت جنم ورتو. محترمه ڏهن سالن جي ٿي تڏهن کيس ڪوهه مري هل اسٽيشن جي اسڪول ۾ داخل ڪيو ويو. جتي پهريون ڀيرو کيس پنهنجو ڪم پاڻ ڪرڻو پيو. جهڙوڪ وهنجڻ لاءِ ٻاهران نل مان پاڻي ڀرڻ، بوٽ پالش ڪرڻ ڇاڪاڻ ته سندس والد جو اسڪول جي انتظاميا کي حڪم هيو ته منهنجي ٻارن کي به ٻين ٻارن وانگر سمجهو.

وڏيرو ابن علي

وڏيرو ابن علي

ٿر جي ڪلاسيڪل روايتن جي آخري امين جو وڇوڙو

علي نواز راهمون

ٿر جا مختلف تعارف آهن. هڪڙو ٿر لطيف سائينءَ جو ٿر آهي، جنهن ۾ ”ڀِٽُون، مُئي جون ڀينرون“ جهڙيون ڳالهيون ڪندڙ مارئيءَ جي وطن سان حب جي انتها آھي، ”ميائي جياس جي وڃي مڙهه ملير ڏي“ آهي، وري سمورو سُر سارنگ، مرگهه ۽ تاڙي جي اُڃ ۽ اُساٽ سان گڏ بادلن جي وسڻ جي آس ۽ ٿر جي جل ٿل ٿيڻ جي اُميد، جنهن ۾”بادل برسائينس آهون عالم جون سڻي...“ جي صدا به آهي! جي وسي پوي ته:

نڪي جهل نه ڪي پل، نه ڪي رائو، ڏيهه ۾،

آڻيو وجهن آهورين، روڙيو رتا گل،

مارو پاڻ املهه، مليرئون مرڪڻو!

خود دار ٿر ۽ ماروئڙن جي خوشحالي ۽ آزادي جا ڪيئي رُوپ ڏسبا. ساڳيو ٿر جنھن کي شيخ اياز جهڙي مهان شاعر ڏٺو ته قدرت واري طرفان ايراني قالين ڇنڊڻ سان تشبيهه ڏنائين!

ڪرم الاھي چنا

ڪرم الاھي چنا

جنھن کي اسان ڪو نه سڃاڻون

رکيل مورائي

اھو زمانو ڪو گھڻو پراڻو ته نه آھي پر ھيءُ اھو زمانو آھي جيڪو منھنجي ادبي ڄمار جو سونھري دور آھي ۽ جڏھن پبلشنگ ادارا اڃا ”ھَٽَ“ نه بڻيا ھئا، جيتوڻيڪ انھن جا ھلائيندڙ ته ليکڪ ئي ھوندا ھئا پر ھو پاڻ کي پوئتي رکندا ھئا ۽ ادارن کي اوليت ڏيندا ھئا. ھن دور ۾ ڪيترا ئي ادبي ادارا جُڙيا جن ادب ۾ پاڻ موکيو، ڪي اڄ تائين ھلندڙ آھن ۽ اھميت سان موجود آھن ھنن لاءِ پنھنجي ادارن جي ساک ئي سڀ ڪجھه ھُئي.

حڪيم خاوند ڏنو منگي

حڪيم خاوند ڏنو منگي

(۱۸۹۶ع ــ ۱۹۶۸ع) - ڪردارن کان وسري ويل هڪ ڪردار

حسيب ناياب منگي

شڪارپور، سنڌ جو مشھور ۽ تاريخي شھر آهي، جنھن علم، ڏاهپ، ادب، صحافت، واپار ۽ سماجي خدمت جي حوالي سان ڏيھه توڙي پرڏيھه ۾ گهڻو ناماچار حاصل ڪيو. ٻين شعبن سان گڏ حڪمت جي ميدان ۾ پڻ شڪارپور جي حڪيمن جون خدمتون وسارڻ جھڙيون ناهن. شڪارپور ۾ هونئن ته گهڻائي حڪيم مشھور هئا، پر حڪيم حاجي محمّد منگيءَ جي هاڪَ ٻين کان وڌيڪ هئي. ڀارت جي شھر ممبئيءَ مان شايع ٿيندڙ هفتيوار سنڌي مئگزين ”دي هندواسيءَ“ جي هڪ شماري ۾ مشھور قلمڪاره سيجل بجاج، حڪيم آسودي مل ٺاڪر شڪارپوريءَ جي يادگيرين کي پنھنجي مضمون ۾ بيان ڪندي، حڪيم آسودي مل جي ڳالهه ٻڌائيندي لکي ٿي ته حڪيم آسودي مل بقول: ”منھنجو لاڙو حڪمت ڏانھن هو. ڪَرَن دروازي وٽ شڪارپور جو وڏي ۾ وڏو حڪيم حاجي محمّد هوندو هو. ان وٽ سکڻ لاءِ موڪليائون. جتي شڪارپور جا وڏا وڏا حڪيم گهڙي کن ويھڻ به پنھنجي لاءِ شرف سمجهندا هئا. حڪيم حاجي محمّد سدائين روزا رکندو هو. چوندو هو ته متقي بڻجي علاج ڪجي تڏهن مريض کي شفا ملندي. حڪيم حاجي محمّد وٽ هر مرض جو علاج ممڪن هو. پاڻ اصول پرست ۽ ڌرتيءَ جو وفادار هو. ان جو اصول هوندو هو ته دوا تجويز ڪرڻ لاءِ دوا جو نالو ڪين لکندو. هو دوا جا نمبر لکندو هو.“ ۱۹۲۸ع ۾ حڪيم حاجي محمّد منگي گذاري ويو ته سندس حڪمت جو علم سندس پٽ حڪيم خاوند ڏني منگيءَ ڏانھن آيو، جنھن شڪارپور ۾ عوام جي خدمت ڪندي پنھنجو نانءُ بلندين تي پھچايو. اڄ اسان ذڪر ڪنداسين ان حڪيم خاوند ڏني منگيءَ جو!

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي - ۳

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي

هر دور ۾ وڌندڙ سندس اهميت ۽ ضرورت

ايڊيٽوريل عوامي آواز

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي اڄ ورسي آهي. پاڻ ۲۱ مئي ۱۹۷۰ع تي جسماني طور تي اسان کان ضرور وڇڙي ويا پر کيس سندس وفات کانپوءِ به نه رڳو سنڌ جي ليجنڊ طور ياد ڪيو ويو پر سندس ڪمي وقت گذرڻ سان گڏ شديد کان شديد طور محسوس ڪئي وئي. ان جا ٻه وڏا ۽ بنيادي ڪارڻ ٿي سگهن ٿا. هڪ سبب اهو آهي ته ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جن حالتن ۽ مسئلن خلاف جدوجهد ڪئي سي حالتون ۽ مسئلا اڄ به جيئن جو تيئن اوهڙا ئي آهن ۽ ٻيو وڏو ڪارڻ شايد اهو ئي آهي ته سنڌ کي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جهڙو ليڊر وري نه ملي سگهيو آهي ۽ نه ئي شايد وري ملي سگهي.

قلي بخش رند عرف ڪي بي رند

قلي بخش رند عرف ڪي بي رند

ناليواري آفيسر قلي بخش رند جي لاڏاڻي جو ڏينهن

ذوالفقار قادري

اڄ قلي بخش رند صاحب عرف ڪي بي رند بہ لاڏاڻو ڪري ويو، هي فاني جهان آھي هر هڪ نفس کي آخر هڪ ڏينهن هي دنيا ڇڏڻي پوي ٿي سندس جو پورو نالو قلي بخش ولد حاجي غلام نبي رند هو، چاچا غلام نبي رند پنهنجي علائقي جا معتبر زميندار هئا هن پنهنجي سڀني پٽن کي اعلئ تعليم ڏياري

قلي بخش رند صاحب جڏھن کان سول بيوروڪريسي جوائن ڪئي هن “ڪي بي رند“ جي نالي سان شهرت ماڻي، قلي بخش رند جو جنم ۱۵ نومبر ۱۹۵۱ع نوابشاه جي سڪرنڊ تعلقي ۾ پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ ٿيو بنيادي تعليم سڪرنڊ ۽ نوابشاه مان حاصل ڪئي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ۱۹۷۴ع ۾  ايم اي انگلش (آنرز) ۽ اسلام آباد مان ايم. ايس. سي (ڊفينس اسٽريٽجڪ اسٽڊيز) ڪيائين. ۱۹۷۴ع ۾ ئي فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري اسسٽنٽ ڪمشنر ٿيو ٽريننگ بعد هن پنهنجي سرڪاري ملازمت جو باضابطہ آغاز ۱۹۷۵ع ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر کان ڪيو سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر ۽ ڪمشنر ٿي رهيو. قلي بخش رند کي علم ادب سان چاهہ رهيو هو جڏھن ۱۹۸۹ع ۾ ڪمشنر لاڙڪاڻو ڊويزن هو تہ مون قمبر ها۽ اسڪول ۾ ڪتابي ميلو منعقد ڪرايو ۽ کيس شرڪت جي دعوت ڏنم تہ هن دل سان قبول ڪري پروگرام ۾ شرڪت ڪئي، قلي بخش رند جي سرڪاري نوڪري هيٺين ريت رهي