ڊاڪٽر فرحانه ميراڻي
باٽنيءَ ۾ نوجوان محقق -
سنڌ جا پي ايڇ ڊي استاد
ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو
سنڌ جي
ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ ۾ ليڪچرار طور ذميواريون نڀائيندڙ ڊاڪٽر فرحانه ميراڻي، باٽنيءَ جي شعبي ۾ نوجوان سائنسدان ۽ استاد آهي. جنھن مختلف ميوَن جي معيار ۽ ٻوٽن
جِي اوسر تي حياتياتي دٻاءَ جي حالتن بابت ايم فل ۽ پي ايڇ ڊيءَ ذريعي ڪيل تحقيق
سان، نوان رخ پڌرا ڪيا آهن.
مرحوم آغا غضنفر قادري
سندس ٻين ورسي تي ھڪ
ساروڻي
ڊاڪٽر محمد علي محمدي
سال ۱۹۵۸ع
شايد اپريل جو مھينو ھو، گورنمينٽ پرائمري اسڪول پنوعاقل ۾ مان ٻئي ڪلاس ۾ ھوس، پنوعاقل
۾ ٿوري گرمي شروع ٿي چڪي ھئي. اسان جو ڪلاس ٽيچر سائين عبدالرزاق بلو ھو، ان زماني
۾ استاد مٿي تي پٽڪو يا جناح ڪيپ پائيندا ھئا، مان پھريون درجو سکر مين اسڪول مان
پڙهي آيو ھوس. اسان جي گھر جو ماحول علم سان لاڳاپيل ھو. ان ڏينهن الاجي ڇو منھنجو
بابا سائين مرحوم ۽ پنوعاقل جو مختيارڪار مرحوم الطاف حسين قادري جن گڏجي ھيڊ
ماستر جي ڪمري ۾ ويا، ھيڊ ماستر ھو مرحوم سائين صاحب ڏنو شيخ، ٿوري دير ۾ ھو سڀ
گڏجي اسان جي ڪلاس ۾ ھڪ اسان جيتري پتڪڙي ٻار سان گڏ آيا، بابا مرحوم، مرحوم قادري
صاحب کي چيو ته ھي منھنجو پٽ محمد علي آھي، مرحوم قادري صاحب منهنجي ڪلھي تي ھٿ
رکندي چيو ته پٽ ھي آھي غضنفر علي، بس ھڪ ٻئي جو خيال ڪندا ڪيو. غضنفر منھنجي ڀر ۾
بئنچ تي ٿي ويٺو، انتھائي ذھين، گرمي ۾ اڇي شرٽ ۽ گوڏن کان ھيٺ تائين نڪر پاتل
ساري اسڪول ۾.سڀني کان منفرد شخصيت. قادري خاندان جي نيڻن ۾ اھڙي ته نھٺائي ھئي جو
ھو سماج ۾ علم ادب، پرفيشن ۾ قابل پڻ ھئا.
سانول ميرالي
سندس گِيتَ
نسيم بخاري
ڪهڙا ليکا محبوبن سان، جيئڻ جو آ واعدو جن سان
سانول
ميراليءَ جو گهڻو تڻو تعارف ڀل ته ڪيسيٽي شاعريء وارو هجي پر حقيقت اها آهي ته هو
پڪو پُختو شاعر آهي ۽ شاعريءَ جي صنفن غزل، چئوسٽا، وائي، مسدس پنج ڪڙا، نظم، حمد
۽ نعت تي قلم کينو اٿائين.
قلندر بخش ڀٽي
سنڌي ٻولي جو لوڪ شاعر
اعظم ڀٽي
سنڌي
ٻولي جو لوڪ ادب، ڏاهپ ۽ لوڪ شاعري تمام گهڻي اتساهيندڙ رهي آهي. اساسي شاعري توڙي
لوڪ شاعري، سنڌي شاعريءَ جا ڄڻ ته بنياد آهن. اهي بنياد ئي اسان جي حقيقي سڃاڻپ جا
مضبوط حوالا ۽ دليل آهن. انهن حوالن ۽ دليلن ۾ انيڪ نالا آهن، جن نالن انهيءَ
تسلسل کي صدين تائين زنده ۽ جاويد پئي رکيو آهي. هڪڙي اڻ کٽ قطار آهي، انهن
سرجڻهارن جي، جن جي تخيل تي اڄ به اسان کي فخر آهي. اهڙن ئي تخليقڪارن ۾ قلندر بخش
ڀٽي جو به شمار ٿئي ٿو.
ڀائو ستار موريو
سنڌ ۾ قومي جاڳرتا جو هڪ
مکيه ڪردار
آصف رضا موريو
ڀوري
رنگ تي قدآور، ڀريل سينڌ، جسم ڊولائتو، ڳالهائڻ ٻولهائڻ ۾ ماٺيڻو ۽ مجموعي طور تي
سهڻي شخصيت وارو ادا ستار موريو ان لڏي جو مهندار هيو جنهن نه رڳو سنڌ، سنڌي ٻولي
۽ سنڌي ماڻهن جي حقن جي حاصلات لاءِ سائين جي ايم سيد جي فڪر کي اڳتي وڌايو
ويجهايو پر ان مقصد لاءِ پنهنجون زندگيون، جوانيون ۽ خواب به وقت جي ويرن ۾ لوڙهي
ڇڏيا.
سائين صابورام ميگهواڙ
جيڪو ۳۰ سالن ۾ رڳو هڪ ڏينهن
اسيمبليءَ ۾ دير سان پهتو!
ميوارام نجار
انسان
جي تعليم، تربيت ۽ فڪري اوسر ۾ استاد جو ڪردار ڪنهن روشن ڏيئي کان گهٽ ناهي. استاد
رڳو ڪتاب جا لفظ نٿو پڙهائي، پر هو پنهنجي شاگردن جي ذهنن ۾ سوچ جا ڏيئا ٻاري،
سندن شخصيت کي سنواري ۽ زندگيءَ جي راهن تي هلڻ جو ڏانءُ سيکاري ٿو. سماج ۾ اهڙا
استاد به پيدا ٿيندا آهن، جن جي سڄي زندگي سندن پيشي سان سچائي، فرض شناسي ۽
شاگردن سان محبت جو هڪ روشن مثال بڻجي ويندي آهي. اهڙين ئي مثالي شخصيتن مان هڪ
نالو سائين صابورام ميگهواڙ جو به آهي.
غلام شبير پيراهين
سندس لطيف شناسي
ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ
غلام
شبير ولد ڌڻي بخش پيراهين جو جنم ۲۰ محرم ۱۳۹۴هه/ ۱۳ فيبروري ۱۹۷۴ع تي اختيارو ڳوٺ تعلقي ميرپور ماٿيلي ضلعي گهوٽڪيءَ ۾ ٿيو، شروعاتي تعليم
پنهنجي تَرَ مان حاصل ڪيائين، ۱۹۹۷ع ۾
سنڌي ۽ ايم اي ڪيائين کيس سنڌي ٻولي ۽ ادب سان شغف آهي، جڏهن ته عملي زندگيءَ ۾
هُو پوليس کاتي جو ملازم هوندي به پنهنجي لکڻ پرهڻ ۽ ادبي ڪمن لاءِ وقت ڪڍندو
رهندو آهي، کيس هن ڏس ۾ ايوارڊ ۽ شيلڊون مليل آهن، لطيف سرڪار جي فن کي مختلف
زاوين کان پرکڻ ڄڻ سندس حياتيءَ جو اهم حصو آهي، سندن ڇپيل ڪتاب لطيف شناسيءَ تي
ئي آهن، جن جو ڳاڻيٽو هن وقت تائين ڇهه آهي، ۽ ان کانسواءِ انسائيڪلوپيڊيا شاهه
جو رسالو (الف به وار) ٽي جلد آهن، ڪتابن جو تفصيل ۽ مواد هيٺين ريت آهي.
ڊاڪٽر حفيظ ٻٻر
دادو ضلعي جا پي ايڇ ڊي
اسڪالر، زرعي سائنسدان ۽ محقق
ڊاڪٽر رفيق بلوچ
ڊاڪٽر
حفيظ الله ٻٻر ۸ آگسٽ ۱۹۶۹ع تي پرائمري استاد گل محمد ٻٻر جي گهر ۾ جوهي شهر ۾ جنم ورتو. گورنمينٽ
هاءِ اسڪول جوهيءَ مان ۱۹۸۴ع ۾
مئٽرڪ فرسٽ ڊويزن ۾ پاس ڪرڻ کانپوءِ هن ۱۹۸۶ع ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج دادوءَ مان سائنس جي مضمونن ۾ انٽر ميڊئيٽ ڪئي ۽
سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊو ڄام ۾ داخلا ورتي، جتان هن ۱۹۹۳ع ۾ B.Sc (آنرز) ايگريڪلچر
جو امتحان فرسٽ ڊويزن ۾ پاس ڪيو. ان کانپوءِ هن ۱۹۹۵ع ۾ ساڳي يونيورسٽي مان سوائل سائنسز ۾ فرسٽ ڊويزن ۾ ماسٽرز ڪئي. ايم۔ ايس۔
سي کانپوءِ هن پاڪستاني حڪومت جي اسڪالرشپ تي ملائيشيا جي پيوترا يونيورسٽي مان
سوائل سائنسز ۾ فرسٽ ڊويزن ۾ Ph.D ڪئي،
کيس ۲۰۱۱ع ۾ ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ سان
نوازيو ويو۔
ڊاڪٽر فيض محمد کوکر
علم ڪيميا جو ڄاڻُو
پروفيسر
ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو
ڪو وقت
هو جو سنڌ جي يونيورسٽين ۾ بنھه ٿورڙا پي ايڇ ڊيءَ تائين اعلى تعليم يافته استاد ۽
محقق هوندا هئا. خاص ڪري سائنس جي شعبن ۾ ته ٿورڙا ئي ڊاڪٽريٽ ڪيل استاد هئا جيڪي
سائنسي تحقيق جو لاڙو رکندڙ ۽ مقالا لکندڙ هئا. پاڪستان جي قيام کان اڳ قائم ٿيل
سنڌ يونيورسٽيءَ جي آڳاٽن شعبن مان هڪَ، ڪيمسٽريءَ ۾ وري به تحقيقي رويا شروعاتي
دور کان موجود رهيا آهن. ان شعبي ۾، ڪنگس ڪاليج لنڊن مان پي ايڇ ڊِي ڪيل ڊاڪٽر
ايم. اي. قاضيءَ (۱۹۲۸-۱۹۹۹ع)، امپيريل ڪاليج لنڊن مان پي ايڇ ڊي ڪيل ڊاڪٽر سيد وڏل شاھه (۱۹۳۹-۱۹۷۵ع)، برمنگهم يونيورسٽيءَ مان پي
ايڇ ڊي ڪيل پروفيسر ايمريٽس ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ (جنم: ۱۹۴۸ع)، ڊاڪٽر تاج محمد جھانگير جھڙا هاڪارا سائنسدان ۽ پروفيسر پنھنجين تحقيقن
کي اڳتي وڌائيندا رهيا آهن ۽ هنن ڪيمسٽريءَ ۾ ايڪسيلينس سينٽر جھڙا ادارا موجود
ڪري ڏنا جتي بھترين کوجنا ٿئي ٿي. ڪيمسٽري شعبي جي ڪاوشن جو ئي نتيجو آهي جو اتان
اهڙا شاگرد به ايم فل ۽ ڊاڪٽريٽ جون ڊگريون ماڻي نڪتا، جن اڳتي هلي، سنڌ جي ڪاليج
کاتي ۾ هڪ استاد ۽ محقق طور پنھنجي سڃاڻ ۽ ناموري پيدا ڪئي. اهڙن اعلى تعليم يافته
سنڌي فردن ۾ ڊاڪٽر فيض محمد کوکر به شامل آهي، جيڪو نه صرف مقامي طور تي هڪ لائق
استاد آهي، پر بين الاقوامي طور تي، تحقيق جي دنيا ۾ پنھنجو نانءُ ٺاهي چڪو آهي.
هن نه صرف ڪيترائي سائنسي مقالا لکيا آهن، پر گهڻن ئي تحقيقي سائنسي جرنلن جي
’رِوِيو ڪاميٽين‘ جو ميمبر پڻ آهي.
ڊاڪٽر ڪپيل ديو
سنڌ جو نوجوان سائنسدان
ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو
سنڌ
يونيورسٽيءَ ۾ ابتدائي وقت کان قائم ڪيل اهم شعبن مان هڪَ، ڪيمسٽريءَ ۾ اعلى تحقيق
هميشه کان ٿيندي رهي آهي، جنھن جي نتيجي طور ان مکيه سائنسي شعبي ۾ ڪيترائي علم جا
ڪوڏيا ڊاڪٽريٽ جھڙي اعلى سند حاصل ڪري چڪا آهن، جنھن بعد سنڌ جي مختلف ڪاليجن ۾
تدريسي خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن. هاڻ سنڌ جي ڪاليجن ۾ پڻ بِي ايس (BS) پروگرام جي چار ساله تدريس جي
شروعات ٿي چڪي آهي، ته ڪيمسٽريءَ ۾ پڻ شاگردن کي ۱۶-ساله تعليم جو موقعو ميسر ٿي سگهيو آهي، جنھن کي ان طرح وڌيڪ وڌائي سگهجي
ٿو، ته ڪاليجن ۾ نه صرف اعلى درجي جون ليباريٽريون قائم ڪجن، پر تحقيقي جرنل پڻ
جاري ڪجن، جن ۾ مقامي علائقن ۽ انهن ۾ موجود وَٿن بابت تحقيق پيش ٿئي. ان سان ايئن
ٿيندو ته دنيا جي مختلف يونيورسٽين سان لاڳاپيل ڪاليجن وانگر سنڌ جي ڪاليجن ۾ به
تدريس ۽ تحقيق ۾ واڌارو ۽ سڌارو ايندو.
ڊاڪٽر حسينہ ساند
پي ايڇ ڊي زُولاجسٽ ۽
بھترين شاعره
ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو
سنڌ جي
علمي ۽ ادبي دنيا ۾ مرد شخصيتن جو غلبو ۽ بسيارِي هوندي، جن عورتن پنھنجيءَ مسلسل
جدوجھد ۽ ڪارڪردگيءَ جو مظاهرو ڪندي، پنھنجي ڏانءُ ۽ ڏات، سھپ ۽ مستقل مزاجيءَ سان
پاڻ کي آسمان جو روشن ستارو بڻايو آهي، تن ۾ ڊاڪٽر حسينہ ساند جو نانءُ نمايان آهي.
پروفيسر محمد عمر منڱريو
ھڪ علمي اڪابر جي الوداع
عبدالرؤف سومرو
مونکي
ياد ٿو پوي ته اھو اسانجي انٽر ڪلاس جو عمرڪوٽ ڪاليج ۾ آخري سال ھو جڏھن پروفيسر
محمد عمر منڱريو گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج عمرڪوٽ جو پرنسپال مقرر ٿي آيو ھو. کيس
تدريسي توڙي انتظامي اسڪلز تي وڏي گرفت ھئي پر مونکي منجھس وڌيڪ متاثر ڪندڙ پھلو
محسوس ٿيو اھو ڪلاس ۾ علم ڪيميا جي مضمون پڙھائڻ جو ڏاھپ ڀريو سھل ۽ دلڪش ڏانء. سو ذھني ضعيف شاگرد به سندن
ليڪچر مان ڪجھ نه ڪجھ ھڙ حاصل ڪري ئي روانا ٿيندا ھئا. گذريل آچر ڏھاڙي اھو املھ
انسان فاني دنيا کي الوداع ڪري ويو۔ عمرڪوٽ جي سرزمين هڪ معزز، علمي، ادبي ۽ سماجي
شخصيت، پروفيسر محمد عمر منڱريو صاحب کان محروم ٿي ويئي، جنھن پنهنجي سڄي زندگي
تعليم، تحقيق، تدريس ادب ۽ انسانيت جي خدمت لاءِ وقف ڪري ڇڏي ھئي۔ پروفيسر محمد
عمر ڪيترن ئي شاگردن جو آئيڊيل استاد به رھيو ته انتظامي حوالي سان مڃيل پرنسپال
پڻ، ليکڪ ۽ سماجي اڳواڻ طور پاڻ بيشمار ڀٽڪيل انسانن جي رهنمائي ڪئي ۽ سنئين دڳ
لاتو. تعليم جي شعبي ۾ شاندار خدمتن عيوض کيس ڪيترائي اعزاز ۽ لائيف ٽائيم
اچيومينٽ ايوارڊس به سندن کاتي ۾ آيا۔ تعليمدان ۽ ليکڪ محمد عمر ولد محمد سومار
منڱريو ۱۵ھين آگسٽ ۱۹۴۲ع تي ڳوٺ ولھيٽ، تعلقي ۽ ضلعي عمرڪوٽ ۾ جنم ورتو. ابتدائي تعليم ڳوٺ
خانصاحب عطا محمد پلي ۽ پوء پرائمري اسڪول حبيب الله ساند مان حاصل ڪئي. ديني ۽
فارسي تعليم مدرسي مظھرالعلوم ولھيٽ مان حاصل ڪيائين. ۱۹۶۰ع ڌاري عمرڪوٽ جي ھاء اسڪول ون مان مئٽرڪ ڪرڻ کان پوءِ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج
ڪاري موري مان انٽر ۱۹۶۲ ۾ پاس
ڪيائين ۽ بي.ايس.سي ڪرڻ کانپوء ايم ايس سي جي ڊگري علم ڪيميا ۾ ۱۹۶۶ ۾
حاصل ڪئي. جنھن ڪاري موري جي ڪاليج مان
تعليمي سکيا جا سبق ورتا ھئا، خوشقسمتي سان ۱۹۶۷ ۾ ساڳئي ڪاري موري ڪاليج ۾ پھرين ليڪچرر پوء اسسٽنٽ پروفيسر ۽ بعد ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر ٿيو.
درس و تدريس جي دنيا ۾ پنھنجي خداداد علمي صلاحيتن سبب شھرت ۽ عزت ملي ته ۱۹۸۰ع ۾ سنڌ ماڻڪ موتي تنظيم المنائي ايسوسيئيشن بھترين استاد طور کيس شيلڊ ڏني
وئي. ڪاري موري ڪاليج کي ڪجھ وقت لاء ڇڏي اچي آبائي شھر عمرڪوٽ جي ڪاليج ۾ ۱۹۹۰ ڌاري پرنسپال مقرر ٿيو پر ۱۹۹۳ ۾ ٻيھر ڪاري موري ڪاليج بدلي ٿي ويو، جتي تدريسي عمل جو طويل سفر طئي ڪندي
۲۰۰۲ع ۾ ۲۰ھين گريڊ ۾ رٽائرڊ ٿيو.
ڊاڪٽر علي مرتضيٰ ڌاريجو
خاموشيءَ سان سندس
موڪلاڻي ۽ ڪجھ سوال
محمد احسان لغاري
سنڌ ۽ پاڪستان جي علمي، سائنسي
۽ ادبي منظرنامي تان پروفيسر ڊاڪٽر علي مرتضيٰ ڌاريجي جهڙي قداور شخصيت جو
خاموشيءَ سان هليو وڃڻ رڳو هڪ فرد جي موڪلاڻي نه آھي، پر اها هڪ اهڙي فڪري منش جي
پڄاڻي آھي جن علم ۽ سائنس کي سماجي ذميواري سمجھي بي لوث نڀايو. هو انهن ناياب
ماڻهن مان هئا، جن لاءِ سائنس رڳو ليبارٽريءَ جي ڀتين تائين محدود علم نه هئي، پر
انساني زندگين کي بهتر بڻائڻ جو ذريعو هئي. هڪ طرف هو پئراسائيٽولاجي جهڙي انتهائي
پيچيده شعبي جا بين الاقوامي سطح جا محقق هئا، ته ٻي طرف هو سنڌي ٻوليءَ ۾ صحت، ماحوليات،
انساني جسم، موسمياتي تبديلين ۽ سماجي شعور بابت سائنسي ادب تخليق ڪندڙ اهڙا عالم
هئا، جن علم کي وڏن ماڻھن کان ڪڍي عوام ۽ غريب شاگردن تائين پهچائڻ کي پنهنجي
زندگيءَ جو مقصد بڻايو.