ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي - ۳

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي

هر دور ۾ وڌندڙ سندس اهميت ۽ ضرورت

ايڊيٽوريل عوامي آواز

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي اڄ ورسي آهي. پاڻ ۲۱ مئي ۱۹۷۰ع تي جسماني طور تي اسان کان ضرور وڇڙي ويا پر کيس سندس وفات کانپوءِ به نه رڳو سنڌ جي ليجنڊ طور ياد ڪيو ويو پر سندس ڪمي وقت گذرڻ سان گڏ شديد کان شديد طور محسوس ڪئي وئي. ان جا ٻه وڏا ۽ بنيادي ڪارڻ ٿي سگهن ٿا. هڪ سبب اهو آهي ته ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جن حالتن ۽ مسئلن خلاف جدوجهد ڪئي سي حالتون ۽ مسئلا اڄ به جيئن جو تيئن اوهڙا ئي آهن ۽ ٻيو وڏو ڪارڻ شايد اهو ئي آهي ته سنڌ کي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جهڙو ليڊر وري نه ملي سگهيو آهي ۽ نه ئي شايد وري ملي سگهي.

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي شخصيت جو سڀ کان وڏو ۽ انوکو مثال جيڪو هر دور ۾ فخر سان ٻڌايو ويندو آهي يا هاڻي به هر دور جي ايندڙ نسل کي وڏي ناز ۽ شان مان ٻڌائي سگهجي ٿو، سو اهو آهي ته هن پنهنجي سياست کي اڄ جي سياستدانن وانگر نه ڪاروبار سمجهيو ۽ نه ئي ڪمائڻ جو يا گهر هلائڻ جو ذريعو سمجهيو پر هن ته سياست لاءِ تمام وڏو سرڪاري ڊپٽي ڪليڪٽري وارو عهدو ڇڏڻ جي قرباني ڏني. اهو خاص ڪري اڄ جي سياستدانن لاءِ نه رڳو ناقابل يقين واقعو ۽ ۽ مثال آهي پر هڪ تمام وڏو سبق به آهي ته هن سياست کي پنهنجي ذات لاءِ استعمال نه ڪيو پر سياست کي بي لوث ڪردار عطا ڪيائين. اها ڪا معمولي نه پر انتهائي غير معمولي ڳالهه آهي ته ڪو شخص عوام ۽ مظلوم طبقي لاءِ ڪامورڪي عياشين جي عرش تان لهي اچي عوام سان پٽ تي ويهي رهي.

نئين نسل کي ان واقعي جو پس منظر ٻڌائڻ ضروري آهي ته آخر هن ڊپٽي ڪليڪٽري جو عهدو ڇو ڇڏيو. ٿيو هيئن ته ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جيئن ته مختلف دورن ۾ وڏن سرڪاري عهدن تي رهيو ته کيس عوام سان ملڻ جلڻ ۽ سندن مسئلن ٻڌڻ جو موقعو پيو ملندو هو. سو ڪامريڊ حيدربخش جتوئي کي اهو تجربو پلئه پيو ته اسان جي غريب ۽ مظلوم عوام کي ته پنهنجي بنيادي حقن جي ئي ڄاڻ ناهي نه ئي اهي حق حاصل ڪرڻ جو منجهن شعور آهي سو هن محسوس ڪيو ته ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته عوام اندر وڃي سندن سياسي شعور وڌائڻ تي ڪم ڪجي ۽ کين سندن بنيادي حقن کي سمجهڻ ۽ ماڻڻ جي تعليم ڏجي ان ضرورت کي محسوس ڪندي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ڊپٽي ڪليڪٽري تان استعيفيٰ ڏئي عوامي سياست شروع ڪئي ۽ ايئن هو هاري ڪاميٽي ۾ شامل ٿيو ۽ هارين جي شعور ۽ سندن حقن ڏيارڻ جي جدوجهد ڪئي جيڪا سندس تاريخ ساز، فخر لائق ۽ عظيم سڃاڻپ بڻي. هن هارين کي رڳو سندن حقن جو شعور ئي نه ڏنو پر کين پنهنجا حق ڏياري به ڏنا ۽ اهي حق حاصل ڪرڻ جو طريقو به ٻڌايو ته رول ماڊل به ٿي ڏيکاريو. هن هارين ۾ ڪهڙي سجاڳي پيدا ڪئي، ڪهڙا حق ڏياريا، ان ڏس ۾ ڪهڙا قانون پاس ڪرايا تن جي تاريخ ڪتابن ۾ لکيل آهي. جيڪا سندس لاڏاڻي کانپوءِ به سونهري اکرن ۾ ورجائبي رهي آهي ۽ جيستائين سنڌ جو وجود آهي ته اها ڳائبي رهبي.

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي شخصي تاريخ جو رڳو هاري جدوجهد ۽ هاري اڳواڻ وارو ئي باب ناهي پر هن جو طبقاتي سياسي جدوجهد ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن جو به ڌار باب آهي. جنهن جدوجهد ۾ هن جيل به ڪاٽيا. خاص ڪري ون يونٽ مخالف تحريڪ وارو سندس حصو مثالي آهي.

ڪامريڊ حيدربخش جتوئي مزاحمتي شاعري جو به وڏو نالو آهي خاص ڪري سندس شاعري جو ڪتاب جيئي سنڌ جيئي سنڌ ۽ جيئي سنڌ وارو نظم سنڌي شاعري ۾ ماسٽر پيس جي حيثيت رکي ٿو. اهو جيئي سنڌ وارو نظم ئي آهي جنهن سنڌ کي ”جيئي سنڌ“ جو يادگار ۽ تاريخي نعرو ڏنو. ايئن درياهه تي لکيل سندس نظم پڻ ريفرنس طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. ان شعري ڪتاب کي جيڪڏهن سياسي ادب به چئجي ته غلط نه ٿيندو.

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جو ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻي کي ڏنل آخري انٽرويو به هر دور ۾ ۽ بار بار پڙهڻ جهڙو آهي. ان انٽرويو ۾ سنڌي قوم جي آئندي بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ ڪامريڊ حيدربخش جتوئي جو جواب قولن جهڙو آهي. ڪامريڊ حيدربخش جتوئي چيو هو ته سنڌي قوم ريڊ انڊين جهڙي جاهل قوم ناهي جو ڌرتي تان ميسارجي وڃي سنڌي قوم پڙهيل لکيل، تاريخ ۽ تهذيب رکندڙ قوم آهي جيڪا ڪڏهن به ختم نه ٿيندي. ڪامريڊ حيدربخش جتوئي جو اهو اظهار رڳو دانشواراڻو ۽ دور انديش ئي ناهي پر سنڌي قوم تي سندس يقين ۽ اعتماد جو به مثالي اظهار هو جيڪو وقت درست به ثابت ڪيو آهي. ڪامريڊ اهو اظهار ان دور ۾ ڪيو هو جڏهن سنڌڙي تنهنجو نانءُ ورتم ڪاريهر تي ڄڻ پير رکيم جهڙي صورتحال هئي، ون يونٽ قائم ٿيل هو . سنڌ جي صوبي توڙي ٻوليءَ تي عتاب نازل هو. پر ڪامريڊ حيدربخش جتوئي کي پنهنجي سنڌ ۽ سنڌي قوم جي اڻمٽ مستقبل تي ڪمال جو يقين هو ۽ اعتماد هو. ڪامريڊ سوڀي کي ڏنل آخري انٽرويو ۾ سنڌي قوم کي ريڊ انڊين کان مٿانهين قوم قرار ڏئي ۽ ڌرتي جي مٿاڇري تان ڪڏهن به نه ميسارجي سگهڻ جي جيڪا اڳڪٿي ڪئي تنهن ڄڻ ته سنڌي قوم کي نئين جنم وٺڻ جهڙو حوصلو ڏنو.

ايئن ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي پنهنجي ذات ۾ پاڻ هڪ انقلاب ۽ استاهه هو. هن جو ڳالهايل هڪ هڪ لفظ هڪ هڪ عمل، هڪ هڪ کنيل قدم انقلاب هو جنهن جي تاريخ سندس زندگيءَ ۾ ئي ٺهي چڪي هئي. اڄ ڪامريڊ حيدربخش جتوئي جي اهڙي سال ورسي جو ڏينهن آيو آهي جڏهن جاگيردار طبقو وري سنڌ تي حاوي ٿي ويو آهي سنڌ جون زمينون ڪارپوريٽ فارمنگ لاءِ وڪرو ڪيون پيون وڃن ته اهڙي وقت ۾ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي کي ياد ڪرڻ جي معنيٰ هڪ نئون اتساهه وٺڻ آهي. حقيقت ۾ ڏسجي ته اڄ به اسان کي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جهڙي هاري اڳواڻ جي ضرورت آهي. اچو ته ڪامريڊ جي فڪر ۽ سندس لکڻين مان اتساهه وٺي سندس ڪمي کي پورو ڪريون ۽ کانئس رهنمائي وٺون.

 

(ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۲۱ مئي ۲۰۲۶ع تي ڇپيل)

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي

ھڪ با عمل شاعر

گل محمد منگي

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ۷- آڪٽوبر ۱۹۰۱ع ۾ بکوديرو ۾ پيدا ٿيوـ تمام ذھين شاگردن ۾ شمار ٿيندو ھوـ ڊي جي سنڌ ڪاليج مان بي اي پاس ڪرڻ بعد سرڪاري نوڪري ۾ آيو ۽ غريبن جي خدمت ڪندو رھيو جنھن ڪري ھن لاءِ مسئلا به پيدا ٿياـ سندس ننڍپڻ جي دوست جمع خان جعفري کيس ڪجهه نرم رويو اختيار ڪرڻ جي صلاح ڏني ته به ڪو نه مڃيائين ۔ ترقي پسند سوچ ۽ فڪر سان سندس وابستگي قادر بخش نظاماڻي ۽ سوڀي گيانچنداڻي جي ڪري پيدا ٿي. نيٺ ڊپٽي ڪليڪٽر جي عھدي تان استعيفي ڏيئي ڇڏي ۽ پوءِ ھاري ڪميٽي ۾ شامل ٿيو ۽ ان جو پھريان مرڪزي جنرل سيڪريٽري بڻيوـ بعد ۾ صدر ٿيو۔ ۱۹۵۰ع ۾ ھاري ڪميٽي جو منشور جوڙيائين ۽ ھاري حقدار تحريڪ شروع ڪيائين ۽ ھارين جي ايتري ته خدمت ڪيائين جو سندس ھڪ سڏ تي ھزارين لکين ھاري نڪري پوندا ھئا جن کيس "جيئي سنڌ” ترانو لکڻ تي "باباءِ سنڌ” جو لقب ڏنو ۽ اڄ به اھو لقب سندس سڃاڻپ آھي. اوھان باباءِ سنڌ چئو، حيدر بخش جتوئي چئو يا رڳو ھاري چئو ماڻھون سمجھي ويندا ته ڳالهه حيدر بخش جتوئي جي پئي ٿئي. ھو نه نشان پاڪستان ھو ۽ نه وري نشان امتياز ھو بس ھو صرف ھيو ته باباءِ سنڌ ھو ۽ کيس ان تي فخر ھوـ ھيڏو وڏو اديب، شاعر ۽ کاھوڙي ھاڻي سرڪاري اعزازن کان گھڻو اڳتي نڪري چڪو ھوـ مچ جيل ويو ته نه صرف نوجوانن جو ترانو لکيائين پر قرآن پاڪ جو انگريزي ۾ ترجمو به ڪيائين. ھن اعلانيه چيو ته

"وڪي جنھن سنڌ پياري تنھن تي لعنت

ڪيو جنھن ڪم ڪجارو تنھن تي لعنت!

وجھي ٿو جڳ سارو تنھن تي لعنت

کيس جي ايم سيد، ڪامريڊ غلام محمد لغاري، عزيز سلام بخاري، سائين عزيز الله، مولوي نذير حسين جتوئي، عبدالقادر انڍڙ ۽ قاضي فيض محمد جھڙا دوست ۽ ساٿي مليا جيڪي تمام وڏا صالح ۽ پڙھيل لکيل هئا ۽ پوءِ حيدر بخش جتوئي جو ڪاروان وڏو قافلو بڻجي ويو ۽ ھن جي للڪار سان ايوانن ۾ ڏار پئجي ويندا ھئاـ

ھو شاعر به ھارين نارين جو ھو ته سندس سياست جو سمورو محور به ھاري ۽ ناري هئاـ ھن ھاري حقدار اخبار جاري ڪيئي ۽ ھارين لاءِ ھلچل ھلايئي ۽ آخر ٽيننسي ايڪٽ منظور ڪرايوـ حيدر بخش جتوئي جي پوسٽنگ جڏھن انڪم بورڊ اسٽيٽ ۾ ٿي ته ھن ادبي ڪم کي اڳتي وڌايو ۽ روسي ادب جا ڪتاب پڙھيا جنھن ڪري سندس خيالن ۾ ڦيرو آيوـ ڊارون به ھن تي وڏو اثر ڪيوـ شڪوه جھڙا شعر لکڻ تي مٿس ملن جون فتوائون به آيون ته مٿس الزام تراشي به ٿي. پر ھو اڳتي وڌندو ويوـ ھوـ ھن "تحفه سنڌ ۽ آزادي قوم” جھڙا لازوال طويل نظم تخليق ڪيا جيڪي پمفليٽ جي صورت ۾ ڇپجي جھر جھنگ پھتا ۽ ماڻھو خاص ڪري ھاري سندس سچائي جا وڌيڪ قائل ٿي پيا.

جيئي سنڌ جو نعرو ڏيندڙ حيدر بخش جتوئي جو جيئي سنڌ ۽ جيئي سنڌ لازوال نظم اڄ به اوترو ئي اثرايئتو آھي جيترو ون يونٽ ۽ ان کان پوءِ واري دور ۾ ھو پر اڄ ان جي اھميت اڳ کان به وڌيڪ آھي. ون يونٽ خلاف لکيل سندس ڪتاب ” سنڌ سان ناانصافي (Injustice with Sindh)” ندس تمام وڏو تحريري ڪم آھي.

ڀاءُ آ پنھنجو ھر انسان

پنھنجو آھي ھي ايمان

پنھنجو آھي ھي اسلام

جيئي سنڌ جيئي سنڌ

ون يونٽ دور ۾ اھو نظم لکڻ سبب حڪمرانن جي ڏاڍ جي ديوار ۾ اھڙا ڏار پئجي ويا جوظلم جا سمورا حربا ناڪام ٿي ويا ۽ پوءِ ھارين جي دلين مان وڏيرن جو خوف ۽ سندن رعب ختم ٿي ويوـ اھو ھو حيدر بخش جتوئي.

سنڌي فرزند اٿي زور نظر پيدا ڪر

جو وجھي ٿرٿلو دنيا ۾ اثر پيدا ڪر

نئون چراغ نئون خوشيد پيدا ڪر

نئون گلزار ۽ نئون ھٻڪار پيدا ڪر

جو انهيءَ سان ئي ھمراز آ آزاديءَ قوم

شيخ اياز ۽ نارائڻ شيام ھن جا ساٿي ھئاـ صحيح معني ۾ ادب براءِ زندگي واري شاعري جو عملي نمونو حيدر بخش جتوئي جي شاعري ۾ ملي ٿوـ ھو ھر ڏاڍ، جبر ۽ استحصال کي ننگو ڪري ٿو. حيدر بخش انھن ماڻھن جو آواز ھو جن وٽ زبان ته ھئي پر کين پنھنجي ڳالهه سمجھائڻ ۽ ساڻن ٿيندڙ دوکن ۽ ٺڳين کي بيان ڪرڻ جو سليقو نه ھو. انھن کي ھاڻي پنھنجي ڳالهه بيان ڪرڻ واري زبان ملي چڪي ھئي.

قوم ساري ٿي ڳائي ترانو تنھنجو

اٿ ھاري اجھو آيو آ زمانو تنھنجو

ھي آھي حيدر بخش جتوئي جنھن پنھنجي عملي شاعري ذريعي ھارين، مزدورن ۽ نوجوانن ۾ شعور بيدار ڪيو ۽ انھن جي زبان بڻجي کين حق ڏيارڻ ۾ ڪامياب ٿي ويوـ اڄ استحصالي طبقا پاڻ ۾ متحد ٿي ٽيننسي ايڪٽ سميت سڀ قانون بدلائي ھارين جا حق ڦٻائي ويا آھن ۽ ظلم ۽ استحصال وري برپا ٿي چڪو آھي پر ھارين جي زبان بڻجي کين حق ڏيارڻ لاءِ ڪو نه ڪو ته سندن آواز بڻجندوـ

ڀريو ڀل قيد خانن کي

ڪيو قابو جوانن کي

مرايو مھربانن کي

نھوڙيو نڪته دانن کي

اجھايو شمع دانن کي

ڇڏيو ڪاٽي زبانن کي

پڙھو قومي ترانن کي ته پاڪستان زنده آباد

حيدر بخش جتوئي پنھنجي شاعري ۽ عمل ذريعي جيڪو شعور ڦھلايو ان جو نتيجو آھي جو اڄ ناانصافين جي خلاف مزاحمتي ادب سرجي رھيو آھي ۽ ادب براءِ زندگي جو عملي نمونو ھر ادبي تنظيم ۽ تحريڪ جو شعار بڻجي چڪو آھي. سنڌ جو ھي کاھوڙي اديب، آزاد صحافت جو علمبردار، ھارين نارين جو شاعر ۽ سچو جاکوڙي اديب اسان کان ۲۱ مئي ۱۹۷۰ع تي لاڏاڻو ڪري ويو پر سندس ڏسيل راهه تي ھلي منزل ماڻي سگھجي ٿي.

 

(ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۱۴ جون ۲۰۲۶ع تي ڇپيل)