; سنڌي شخصيتون: February 2012

28 February, 2012

شاهه اسد - سيد يار محمد شاهه


شاهه اسد
فلمي شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ ڊائريڪٽر
سيد يار محمد شاهه
پاڪستان فلم انڊسٽري جي تاريخ ۾ هڪ اهم حصو سنڌي فلمن جو به آهي جنهن جي هدايتڪارن ۾ شاهه اسد جو نالو نمايان آهي. منهنجي ساڻس ملاقات جو سلسلو ڪجهه هن ريت آهي ته مون سندس وڏي ڀاءُ سيف الله شاهه سان دوستي جو سفر شروع ڪيو ته شاهه اسد سان به ملاقات ٿي، جنهن کي پنهنجن وٽ اسد الله شاهه سڏيو ويندو هو. جڏهن ته بطور شاعر هن پنهنجو تخلص “محبوب ترمذي” رکيو هو. ڪجهه فلمن جي گانن جي شاعري پڻ ان نالي سان ڪيائين. مرحوم جي هڪ شارٽ اسٽوري “جواري” جي نالي سان ٽنڊي آدم جي هڪ ادبي نشست مان نڪرندڙ ڪتاب ۾ شايع ٿي ۽ ان ڪهاڻي تي سنڌي فلم “رنگ محل” ٺهي، جنهن جا گانا ميڊم نورجهان، محمد يوسف ۽ رونا ليليٰ ۽ دينا ليليٰ ڳايا. فلم جو شاعر موسيٰ ڪليم هو جنهن “رنگ محل” جي ڪهاڻي پڻ لکي هئي. جڏهن ته مشتاق جسڪاڻيءَ جي هيءَ پهرئين فلم هئي ۽ سندس شوق پٺيان سندس دوست فلم ٺاهي رهيا هئا، جنهن ۾ سيف الله شاهه جو به پئسو هو. اسد الله شاهه ننڍي هئڻ جي ڪري، صرف شوٽنگن دوران گڏ پيو هلندو هو ۽ پنهنجي ٻنهي مامن هدايتڪار ايس وائي احمد ۽ شاعر موسيٰ ڪليم مان سکندو رهندو هو.

26 February, 2012

ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻيءَ جون بي تڪلف ڳالهيون - رضوان گل


ننڍي کنڊ جي ڏاهي
ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻيءَ جون بي تڪلف ڳالهيون

ساجد سنڌي ۽ رضوان گل
جنم جو هنڌ ۽ ڏينهن؟
تاريخ ۳ مئي ۱۹۲۰ع، ڳوٺ ٻنڊي، تعلقو ڏوڪري.
مزاجن توهان ڪهڙي قسم جا ماڻهو آهيو؟
انتهائي سادو ۽ دوستن تي اعتبار ڪندڙ.
پهرين ملاقات ۾ ماڻهوءَ جي ڪهڙي ڳالهه جو جائزو وٺندا آهيو؟
ته هو ڪيترو سچو آهي.
اوهان جي وڏي ۾ وڏي ڪمزوري؟
ٻار.

25 February, 2012

منٺار فقير راڄڙ - سارنگ علي سولنگي


منٺار فقير راڄڙ
سارنگ علي سولنگي

منٺار فقير ولد قبول محمد راڄڙ ڳوٺ کاڻي راڄڙ، تعلقه کپرو، ضلع سانگهر جو ويٺل هو. منٺار فقير جي طبيعت ننڍي هوندي کان ئي فقيري ڏي مائل هئي. سندس آباءُ و اجداد، حضرت غوث الحق مخدوم نوح عليه رحمة جا مريد هئا ۽ پاڻ حضرت غوث الحق رحه جي 13ھون سجاده نشين، مخدوم محمد امين صاحب “امين” جن جي هٿ تي بيعت ڪيائين. هڪ سچي طالب ۽ سچي فقير جو رتبو حاصل ڪيائين. مرشد جي وفات بعد، بيحد اداس ٿي پيو ۽ سندس ڏاهاڙا بي چينيءَ ۾ گذرڻ لڳا.
هڪ رات پنهنجي مرشد کي خواب ۾ ڏٺائين ته پاڻ کيس هڪ ڪاغذ ڏنائون ۽ چيائون ته؛ توهان کي پڙهايون ٿا ۽ پڙهو. پوءِ پاڻ لڪيل اکرن تي آڱر رکندا پڙهندا هليا ۽ فقير صاحب به اهي لفظ چوندو هليو. صبح جو فقير صاحب کي شناس ٿي ويئي ۽ ڪوشش سان سنڌي ۽ اردوءَ جو چڱو ڄاڻو ٿي ويو ۽ پنهنجي وقت ۾ شاعر به چڱو ٿيو.
منٺار فقير جو وصال 16_ جنوري 1930ع ۾ ٿيو.
هيٺين ڪافي فقير صاحب کي خواب ۾ پڙهائي ويئي.

ڪلام

لاهي ويهه م لڏ، لاھ م لڏ، هل ته پهچين هوت کي.

ڪم نه ايندئي ڪيچ ري، ڪا ٻي اڏاوت اڏ.

ڀنڀا هن ڀنڀور جا، نيئي رسائيندئي کڏ.

ٻانڀڻ عشق ٻروچ جو، بيٺو ڪريئي سڏ.

متان منجهين “منٺار” تون، ڏينهن وڃنئي ٿا ڏڏ.

فقير حاجي يار محمد مري - سارنگ علي سولنگي


فقير حاجي يار محمد مري

سارنگ علي سولنگي

فقير حاجي يار محمد مري ويٺل کاهي، لڳ ڳوٺ ڪاٺوڙي، ضلع سانگهڙ. سندس ولادت جي خبر نٿي پوي.
محمد فقير کٽياڻ جو طالب ٿيو ۽ ان جي ڪلامن ڀران ڪلام چيائين ۽ وڏي ڄمار ۾ وفات ڪيائين.
ننڍي هوندي کان ئي صوفي سنگ ۾ شامل ٿي، يڪتاري تي ڪلام چوندو هو ۽ پوءِ پنهنجا ڪلام به چيائين. وڏيءَ محبت وارو فقير هو. “عشق قائم” ۽ “صدقي حضرت عشق تان”سندس تڪيه ڪلام هو.
فقير يار محمد مري 23_ آڪٽوبر 1982 تي وفات ڪئي. “طالب علي” بطور تخلص ڪيو اٿس.

ڪلام
جپ عشق اندر دم دم،
ڏس صاف صورت انسان ۾.

دم دم عشق الستي آهي،
پير مغان سان لنئون ڏس لائي،
سرڪ ساقي کان وٺ تون ٺاهي،
پس قدرت جو قلزم،
جهاتي پائي جان ۾.

“ونجن” وارو ورق ورائي،
“اقرب” کان اوڏو ٻول ٻولائي،
هردم ويٺو حڪم هلائي،
تون “قالو” واري قول ۾ قم،
هل اهنا جي ايوان ۾ .

طالب علي” ۾ تنهنجو تڪيو،
هر دم ويٺو آهين هڪيو،
لاحد واري حد ۾ لڪيو،
ڌو ڌو ڌام مچايو ڌم،
تندن واري هن تان ۾.

صوفي “راضي” فقير درازي - سارنگ علي سولنگي


صوفي “راضي” فقير درازي

سارنگ علي سولنگي

صوفي “راضي” فقير جي ولادت 1903ع ۾ ٿي. سندس والد جو نالو ڪريم بخش هئو. پاڻ پير جي ڳوٺ خيرپور جو رهاڪو هئو.
حافظ غوث محمد شاھ صاحب کان قرآن پاڪ جي تعليم حاصل ڪيائين ۽ حضرت ڪرم اللھ شاھ صاحب جيلاني گهوٽڪي واري جو طالب ٿيو. سندس شاعري جو رسالو موجود آهي.
پاڻ 1 فيبروري 1968ع مطابق 1 ذوالقعد 1387ھ تي انتقال ڪيائين.
زندگيءَ جو گهڻو حصو لاهور ۾ رهيو. وفات به اتي ئي ڪيائين. سندس آخري آرامگاھ به لاهور ۾ ئي آهي.
ڪلام
ٿلھه؛ واھ واھ عشق پڙهائي نماز مينون،
ڪر وحدت وچ گلزار مينون.

آيا نور نظر صفا سيني اندر،
مليا يار سچا همراز مينون.

دل چاڪ درد هجر جان جان جگر،
ڪيتا سوز برهون ناساز مينون.

راضي” باتقدير ڪيتا رب فقير،
نت نينهن سکايا نماز مينون.

سيد فتح الدين شاھ “مسڪين” - سارنگ علي سولنگي


سيد فتح الدين شاھ “مسڪين

سارنگ علي سولنگي

سيد فتح الدين شاھ عرف هادي بخش شاھ ولد روشن علي شاھ، ڳوٺ ٽنڊو جهانيان، حيدرآباد سنڌ ۾، 1880ع ڌاري ڄائو. سندس والد سيد روشن علي شاھ، درويش صفت هو. فتح الدين شاھ نهايت سهڻي صورت جو صاحب ۽ صبر و تحمل وارو مرد مولا جو هو.
پاڻ شاعر ابن شاعر هو. سندس تخلص “مسڪين” هو. سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ جي چڱي ڄاڻ هيس.
سندس وفات 18_ فبروري 1942ع ۾ ٽنڊي جهانيان حيدرآباد ۾ ٿي ۽ کيس اتي ئي دفنايو ويو.

ڪلام

چڙهيا نيٺ نانگا، نظاري نظر تي،
وٺن واس وحدت سان جي سفر تي.

اکين جي اشاري، وڌا مير ماري،
مئا دم جياري، حيا جي هنر تي.

ديدن جون دوناليون، جهلي جوش واريون،
پرين پاڻ پاليون، اڙڻ جي اتر تي.

ديدان جي ته دم دم، ڪرن خان خادم،
رهين ياد هر دم، فنا جي فڪر تي.

“مسڪين” موج مستي، هڻي هام هستي،
بنائي ٿي بستي، بقا جي بندر تي.


سيد قطب علي شاھ - سارنگ علي سولنگي


سيد قطب علي شاھ

سارنگ علي سولنگي

سيد قطب علي شاھ ولد فتح الدين شاھ جي ولادت 8 سيٽمبر 1814ع ۾ ٿي. سندس سلسله نسب حضرت امام زين العابدين عليه السلام جن سان ملي ٿو. سندس بزرگ اچ شريف کان ٿيندا، سنڌ ۾ آيا. سائين سيد قطب علي شاھ جي والد دروات جبل ۾ الاهي عبادت ۾ مشغول هو ته کيس خواب ۾ معلوم ٿيو ته ڪو ماڻهو کيس پٺين ۾ ٺونٺيون هڻي رهيو آهي ۽ چوي پيو ته “شادي نه ڪندين ته پٺي ڦاڙي ٻاهر نڪرندس.”
آخر پاڻ شادي ڪيائين. روح جو هن زمين تي لهڻ لاءِ منتظر هو، تنهن جي اچڻ ۾ دير ئي ڪا نه ٿي. يعني پوري ڏهين مهيني، جمح جي رات شاھ صاحب تولد ٿيو.
سيد قطب علي شاھ جو تخلص قطب هو. پاڻ صاحب دل ۽ اهل الله مرد ٿي گذريو آهي. سندس انتقال 22 ڊسمبر 1910ع ۾ ٿيو.

ڪلام

جبل جهاڳيندو وت، من ٻاروچي کي ٻاجھه پوي .
آڏا ڏونگر لڪيون، سائين ڏيندو شت.
وندر جي به وڻن ۾، پاڻ رکندو پت.
چرخو ڀڃي ڪر ٽڪريون، ڪاند نبا ڪت.
“قطب” پير پنهون جو، نئي نهارج نت.


فقير نواب ولي محمد خان لغاري - سارنگ علي سولنگي


فقير نواب ولي محمد خان لغاري

سارنگ علي سولنگي

فقير نواب ولي محمد لغاري ثاني، شهر حيدرآباد ۾ سندس ڏاڏي وزيراعظم نواب ولي محمد لغاري اول جي ٻڌايل ڳوٺ ٽنڊي ولي محمد ۾ سال 1836ع ۾ تولد ٿيو. هو نواب احمد خان جو وڏو پٽ هو. ان ڪري نواب جي موروثي لقب سان پنهنجي والد جو جاءِ نشين ٿيو.
سندس طبيعت ننڍي هوندي کان ئي تنهائي پسند هئي. سندس صحبت مان گهڻن کي فيض پهتو. محمد فقير کٽياڻ، فتح علي کٽياڻ (محمد فقير جو سئوٽ) قاضي حسام الدين کٽياڻن وارو، احمد فقير لاکو پيڏين (لڳ ڀريا، ضلع نوشھروفيروز) جو، ديوان خانچند وارو ۽ ٻيا سندس صحبتي ۽ طالب هئا.
فقير نواب ولي محمد نهايت ئي نرم طبيعت ۽ سنجيده سڀاءَ جو مالڪ هو. ٻاهر مجلس ۾ ايندو هو ته مٿي کٽ تي، اوڪڙو ٿي، هٿ ٻڌي وهندو هو ۽ اکيون ڍاري ڇڏيندو هو. ڪلاڪن جا ڪلاڪ بنا چرڻ پرڻ جي ائين ئي ويٺو هوندو هو.
پاڻ 27 جولاءِ 1914ع تي وفات ڪيائين. وفات وقت سڀ فقير گڏ ٿيل هئا. جو سندس حياتي جو جام لبريز ٿي آيو ۽ سندس روح فاني جسم مان دارالبقا ڏانهن پرواز ڪيو. سندس عمر ان وقت اسي ورهيه هئي. طالبن ۽ فقيرن، فقير نواب ولي محمد جو جنازو يڪتارن، سازن ۽ آلاپن جي گونج ۾ سينگاري کنيو ۽ رستي لڳ سندس خانقاه جي حد اندر دفنايو ويو، جتي سندس مقبرو موجود آهي.

فقير هدايت علي “نجفي” - سارنگ علي سولنگي


فقير هدايت علي “نجفي”

سارنگ علي سولنگي

فقير هدايت علي ولد ميان تراب علي فقير تونيو، 29 جولائي 1894ع ۾ ڄائو. سندس تخلص پهرين نجفي بعد ۾ تارڪ ٿيو. ڳوٺ لعلو رائنڪ، تعلقو وارھ-نصيرآباد ضلع لاڙڪاڻو هئس. (ھن وقت ضلع قمبر-شھدادڪوٽ ۾ آھي).
پاڻ هڪ فقير منش انسان، درويش صورت ۽ مجرد ۽ پنهنجي وقت جو بهترين شاعر، نثر نويس، وڏو مصنف ۽ نهايت چڱو مترجم ھيو. ان کان علاوھ سنڌي، اردو، فارسي، عربي ۽ پشتو ٻولين جو پڻ ماهر هو. انهن سڀني زبانن ۾ طبح آزمائي ڪيائين.
مرحوم تارڪ، واقعي تارڪ الدنيا فقير هو. آخر تائين فقيري حال ۾ ئي رهيو. اڄ تائين به نجفي فقير يا تارڪ فقير جي نالي سان ماڻهو کيس ياد ڪندا آهن. پاڻ 9 مارچ 1939 ۾ وفات ڪيائين.

ڪلام

چيو ٿي همسايه ته هجر دلبر ۾، ڪين اهل بڪا، بڪا ڪر،
نه پنهنجو ساٿي غم والم ڪر، نه ساڻ دافع عنا عنا ڪر،
ڇڏي خوديءَ کي اصل ٿي بيخود، خدا نه “تارڪ” خوديءَ ۾ ملندو،
خدا جا بندا خدا خدا ڪر، خدا جا بندا خدا خدا ڪر.

هز هاءِنيس مير عبدالحسين خان “سانگي” - سارنگ علي سولنگي


هز هاءِنيس مير عبدالحسين خان “سانگي

سارنگ علي سولنگي

هز هاءِنيس مير عبدالحسين خان “سانگي” ولد مير عباس علي خان کي انگريز سرڪار کان “هز هاءِ نيس” جو خانداني خطاب مليل هو. پاڻ “مير نصير خان ٽالپر” جو پوٽو ۽ مرحوم هز هاءِنيس مير حسن علي خان جو سڳو ڀائيٽيو هو. پاڻ 1851ع ۾ ڪلڪتي ۾ تولد ٿيو. مير صاحب فقيراڻن خيالن جو هو ۽ آخر تاعين انهيءَ رمز ۾ رهيو. سنڌو نديءَ جي ڀرسان گدو بندر (حيدرآباد سنڌ کان) ميل ٻن جي فاصلي تي، ڪئمپ ۾ رهندو هو.
پاڻ بهترين شاعر هو. فارسيءَ کي سنڌيءَ سان اهڙو ته سھڻو ڪري ملايائين جو، سندس هي ڪم نهايت تحسين لائق ٿي پيو. نهايت خلق وارو ۽ نرم مزاج شخصيت هو. پاڻ 12_ جون 1924 ۾ وفات ڪيائين.

ڪلام

جنهن ٿي ڏٺو مون کي، تنهن چيو ٿي چريو چريو،
پنهنجي پرين ڏي، مون به ڏٺو ٿي وريو وريو،
سچ سخت آهي سنگ کان انسان سنگدل،
جنهن ري نه دم سريو ٿي، سو “سانگي”سريو سريو.


22 February, 2012

صوفي روحل فقير - سارنگ علي سولنگي



صوفي روحل فقير
سارنگ علي سولنگي
روحل فقير ولد شاهو خان بلوچن جي زنگيجا قبيلي مان هو. اندازًا 1734ع ۾ تولد ٿيو. سندس وڏا تعلقي عمر ڪوٽ ۾، مومل جي ڪاڪ لڳ، “پدما جي ڀٽ” ۾ ويٺل هئا. سندس والد شاهو خان، ميان نور محمد وٽ ملازم هو. هن روحل فقير کي سنڌي، عربي ۽ فارسي جي تعليم ڏياري. ان بعد روحل فقير به ميان نور محمد وٽ ملازم ٿيو. پر جلد ئي ملازمت کان بيزاري ڏيکاري فقيري ويس ڍڪي، جھوڪ شريف ۾ پنهنجي مرشد (شاه عنايت شهيد رح جي فرزند ۽ سجاده نشين) عزت الله شاه جي خدمت ۾ وڃي رهيو. ڪجهه وقت بعد، جھوڪ شريف ڇڏي، سنڌ ۾ گهمندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده ڪنڊڙي واري مڪان ۾ ديرو ڄمائي ويهي رهيو، جتي 1219ھ مطابق 1804ع ۾ وفات ڪيائين. سنڌي، سرائڪي، هندي، مارواڙي ۽ پارسي ۾ ڪلام چيائين. روحل فقير نه فقط شاعري ۾ نالو ڪڍيو، پر سندس درويشيءَ جو ذڪر پڻ پري پري تائين پهتو.
ڪلام
پوءِ پروڙيم پنڌ وو، جيجان جوڳيئڙن جا،
نڪي ڊاهي هليا، نڪي جوڙيائون هنڌ،
نڪي وڄايائون مرليون، نڪي چوريائون چنگ،
نڪي ڌوتائون ڌوتيا، نڪي ڌوتائون لنگ،
نانگا نڪتا ننگ مان ، تن نانگن ڪهڙو ننگ،
لڳو لاهوتين جو، “روحل” توکي رنگ،

رسول بخش پليجو - اسحاق مڱريو


رسول بخش پليجو
ورلڊ سٽيزن
اسحاق مڱريو
هو نه رڳو پاڻ ورلڊ سٽيزن آهي پر هن جي خواهش آهي ته؛ هر سنڌي ورلڊ سٽيزن هجي. رسول بخش پليجو، هاڻ ٻياسي سالن جي ڄمار جو آهي. اوڻويھ سؤ ٽيهه ۾ جنگشاهي ويجهو ڳوٺ منگر پليجو ۾ تپيدار علي محمد پليجي جي گهر ۾ پيدا ٿيو. هو ننڍپڻ ۾ پيءُ جي بدران ماءُ جي ويجهو رهيو آهي. ان ڪري هو سٺي سنڌي ڳالهائڻ جو سبب به پنهنجي ماءُ جي ويجهو هئڻ ڄاڻائي ٿو. هو چئي ٿو ته آئون سڄو ڏينهن ماءُ سان چهٽو پيو هوندو هوس. امان ۽ ٻين مائين جي وچ ۾ جيڪا ڪچهري ٿيندي هئي سا آئون سڄي پني تي پيو لکندو هوس، ٻين مائين جي وڃڻ کان پوءِ اهي لکيل پنا امان کي پڙهي ٻڌائيندو هوس. جنهن تي امان وري ڀونڊو گهروڙي چوندي هئي؛ مئا تون ته صفا شاهد ٿيو بيٺو آهين. هن جو چوڻ آهي ته مونکي ٻولي سمجهڻ ۽ لکڻ جو ڏانءُ اتان مليو.

21 February, 2012

روشن عطا - سيد يار محمد شاهه


روشن عطا
ملڪهءِ جذبات
سيد يار محمد شاهه
سنڌي فلمن، ٽي وي، اسٽيج ۽ ريڊيو جي تاريخ ۾ مرحومه ميڊم روشن عطا جون فني خدمتون هميشه نمايان رهنديون. هن فنون لطيفه جي انهن سڀني شعبن کي هڪ ماءُ وانگر پاليو، ۽ هر فنڪار ۽ پروڊيوسر کي پنهنجي اولاد وانگر سمجهيو. سنڌي فلمون جيتريون به ٺهيون، تقريبا گهڻين ئي سنڌي فلمن ۾ پاڻ ڪئين يادگار ڪردار ادا ڪيائين.

18 February, 2012

الحاج مير علي احمد خان ٽالپر - اڪبر درس


الحاج مير علي احمد خان ٽالپر
اڪبر درس
الحاج مير علي احمد خان ٽالپر 31 آگسٽ 1915ع ۾ ٽنڊو مير محمود ۾ پيدا ٿيو. پرائمري ۽ هاءِ اسڪول جي تعيلم حيدرآباد شهر ۾ ورتائين. سياسي ۽ سماجي زندگي جو آغاز 20 سالن جي عمر ۾ شروع ڪيائون. ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي، مولوي خير محمد نظاماڻي ۽ فضل احمد غزنوي سان ملي انجمن اهليائي ملت ٺاهيائون. آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽي جا ميمبر رهيا. ساڳئي سال 1937ع ۾ خاڪسار تحريڪ ۾ شامل ٿيا. پهرين صوبي بهار جي نائب حاڪم اعليٰ جي عهدي تي چونڊيو ويو. تنهن بعد سنڌ ۽ بلوچستان جا حاڪم اعليٰ ٿي رهيا. 1946ع ۾ قوم پرست مسلمانن جي ڪوٺايل هڪ اهم اجلاس جيڪو دهلي ۾ ٿيو ان ۾ شريڪ ٿيا، ساڳئي سال سنڌ اسيمبلي جو رڪن منتخب ٿيو ۽ پاڻ مخالف ڌر ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيائون ۽ سنڌ جي حقن جي لاءِ جدوجهد جاکوڙ ڪندا رهيا. 1953ع ۾ ٻيهر سنڌ اسيمبلي ۾ وزير خوراڪ ٿي رهيا. ايوب دور ۾ فاطمه جناح جو کلي ساٿ ڏنائون. هي اهو دور هو جيڪو ايوب آمر خلاف ڪوبه شخص بيهڻ جي لاءِ تيار نه هو پر مير علي احمد خان ٽالپر محترمه فاطمه جناح سان گڏ رهيا ۽ نيٺ ايوب کي مجبور ڪري ڪيفر ڪردار تائين پهچايائون. سنڌ جو ماڻهو گواهه آهي ته ذوالفقار علي ڀٽي کي خوش آمديد چوڻ وارن ۾ مير صاحب سرفهرست هئا ۽ پاڪستان پيپلز پارٽي جو بنياد ٽنڊي مير محمود ۾ وڌائون ۽ سندن بنگلي کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته پاڪستان پيپلز پارٽي جو بنياد پيو، جتي جهنڊي ۽ تلوار جي نشان کي حتمي قرار ڏنو ويو.

استاد نياز حسين خان - ذوالفقار علي


استاد نياز حسين خان
شاهه جي وائي جو هڪ منفرد موسيقار
ذوالفقار علي
موسيقار استاد نياز حسين جو تعلق گواليار گهراڻي جي برک خيال گائڪي جي اڳواڻ راڳي استاد حدو، استاد حسو خان صاحب سان هو. پاڻ استاد گامڻ خان صاحب جو پوٽو هو، جنهن برصغير (ننڍي کنڊ) ۾ خيال ڳائڻ کي متعارف ڪرايو.

محمد عثمان ڏيپلائي - تاج جويو


محمد عثمان ڏيپلائي
منهنجو ساهه، منهنجو استاد
تاج جويو

ويهين صدي جي پهرئين ڏهاڪي (۱۹۰۸ع) ۾ جنم وٺندڙ ۽ پڇاڙي (۱۹۸۱ع) ۾ وڇڙي ويندڙ ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ناٽڪ نويس، پبلشر، اديب، عالم ۽ صحافيءَ محمد عثمان ڏيپلائي جي شخصيت تي نظر وجهنداسون ته سندس وجود سنڌ ۽ خاص ڪري ٿر جي سرزمين لاءِ ڪرشمو ڀاسندو، ڄڻ ته فطرت، ٿر ڄايل سمورن وڏن ڪردارن جو روح هن هڪ شخص ۾ ڦوڪي ڇڏيو هو. هي هڪ ئي وقت حب الوطني جو مينار هو. هيڻن جو همراهه هو، سچو پورهيت اديب هو. مزاحمتي ادب جو سرواڻ هو. نثري ادب جو قطب نما ۽ شاعري جو سچو شارح هو، سچ، سونهن ۽ سُر جو متلاشي انسان هو. خود داري ۽ خود اعتمادي جو ڪارونجهر جبل هو ۽ الائي ڇاڇا هو!؟ ڏيپلائي جهڙا سچا، بيباڪ انسان صدين کانپوءِ پيدا ٿيندا آهن ۽ ويندا آهن ته صديون ويران ڪري ويندا آهن. هن قسم جا انسانن جو وجود، خدا جو مظهر ۽ فطرت جو معجزو هوندو هي.

محمد عثمان ڏيپلائي - ڊاڪٽر محمد يعقوب مغل


محمد عثمان ڏيپلائي
حقيقي جينيئس
ڊاڪٽر محمد يعقوب مغل
دنيا جي عظيم انقلابي قلمڪارن، ڊرامه نويسن، افسانه نگارن، تاريخ نويسن، مزاحيه رائيٽرس ۽ بيباڪ صحافين جي زندگي جي مطالعي بعد جڏهن آئون محمد عثمان ڏيپلائي جي زندگي ۽ تخليقي ڪتابن جو مطالعو ڪريان ٿو ته آئون حيران ٿي وڃان ٿو. محمد عثمان ڏيپلائي جي لکڻين جو اثر سنڌ جي نوجوانن، ڳوٺاڻن، شاگردن ۽ شاگردياڻين ۽ دانشورن تي ايترو ته گهرو آهي جو گذريل سٺ ستر سالن ۾سنڌ جي تمام وڏن ڏاهن، تاريخدان، علم لسانيات جي ماهرن ۽ دانشورن سندس تحريرن کان الهام حاصل ڪري پنهنجي منزل ماڻي آهي. سائين جي ايم سيد، پير علي محمد راشدي، محمد ابراهيم جويو، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ڊاڪٽر حميده کهڙو، ڊاڪٽر غلام علي الانا ۽ ٻيا لا تعداد ناميارا اديب، صحافي ۽ ليکڪ ڏيپلائي مرحوم جا پرستار آهن.

محمد عثمان ڏيپلائي هڪ قلندر منش انسان هئا. سندن تعلق ٿر جي پوئتي پيل علائقي جي ڏيپلي شهر جي هڪ غريب گهراڻي سان هو. پاڻ پهرين نمبرن ۾ ڇهون درجو سنڌي 12 سالن جي عمر ۾ پاس ڪيائين. ان بعد وڌيڪ پڙهي نه سگهيو، هڪ سال فارسي پڙهي پيءُ سان گڏ واپار لاءِ ٻهراڙين ۾ ويندو رهيو. پر انهي دوران ٿوري گجراتي، هندي، انگريزي ۽ گرمکي وغيره به پڙهندو رهيو. انهي کان علاوه اردو تي به چڱو عبور حاصل ڪري ورتائين اڃان 18 ورهين جو نوجوان هو ته سندس شادي 1925ع ۾ ٿي. وري ٿر ۾ ڏڪار پيو، حالات ڏاڍا خراب ٿي ويا. پاڻ فائنل پاس ته هو ڪو نه جو کيس ڪا سرڪاري نوڪري ملي سگهي. مجبورن کيس هڪ وڏيري صاحب وٽ ماهوار ڏهن روپين جي پگهار سان عملي زندگي جو آغاز ڪرڻو پيو. چئن مهينن بعد وري وڃي ٻئي وڏيري وٽ ويهن   روپين جي پگهار تي منشي ٿي ڪم ڪرڻو لڳو. جتي تقريبن ڇهه سال ملازم رهيو. پر هن فقط هڪ پنج روپيا پگهار وڌايو. لاچار اها نوڪري ڇڏي ٻي زميندار وٽ وڃي منشي ٿيو. جتي ويهه سال ملازم رهيو ۽ آخر ۾ وڃي سندس پگهار پنج سئو تي پهتو. اتي ايمانداري سان فل ڊيوٽي ڏيندو رهيو.
اهڙي ماڻهو کان ڪو توقع ڪري سگهي ٿو ته هو ايڏو وڏو تخليقڪار ٿيندو ؟ ليڪن محمد عثمان ڏيپلائي هڪ حقيقي جينيئس هو. جنهن قوت ارادي، همت ۽ حوصلي سان خراب حالتن جو مقابلو ڪيو ۽ ڏينهن رات محنت ڪري ناممڪن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو ورنه لکين پورهيت خانگي نوڪري ڪندي طبي زندگي پوري ڪري لاڏاڻو ڪري ويا ۽ اڄ سندن نالي کان به ڪير واقف ڪونهي، محمد عثمان ڏيپلائي خدا داد لياقتن جو مالڪ هو. الله تعاليٰ کيس بي حد سٺو حافظو عطا ڪيو هو. هڪ دفعي ڪتاب پڙهڻ سان کيس ڪتاب ياد ٿي ويندو هو.هن زندگي جو مشاهدو ڪيو هو، هر هنڌ غريب هارين سان ظلم ٿيندو ڏٺو هو. پيرن فقيرن جي ڄار ۾ ڦاٿل غريب ۽ اٻوجهه عوام جي حالت زار جي حقيقت کان واقف هو. جڏهن 1843ع ۾ سنڌ ۾ ميرن جي حڪومت ٿي ۽ سر چاليس نيپئير غاصبانه قبضو ڪيو. ان وقت سنڌ هڪ خوشحال ملڪ هو ۽ مسلمانن جي آبادي 73 سيڪڙو هئي. انگريزن، ميرن جي غدارن کي وڏيون وڏيون جاگيرون ڏئي سنڌي مسلمانن کي جاگيردارن وٽ گروي رکي اهڙو نظام مڙهي ويا آهن جو اڄ به آزادي کان 65 سالن بعد جاگيردارن، وڏيرن ۽ سول ۽ مليٽري بيوروڪريٽس جي ملي ڀڳت ڪري سنڌي عوام کي تعليم نظام کان محروم ڪيو پيو وڃي ۽ ويجهڙائي ۾ ڪنهن وڏي تبديلي جا آثار به نظر نٿا اچن. 1847ع ۾ سر چارلس نيپئير گورنري جي عهدي تان رٽائرڊ ٿيڻ وقت هڪ ٻيو ظلم ڪري ويو ته جيئن سنڌ جا اٻوجهه مسلمان وڏيرن ۽ جاگيردارن جي ظلم سان گڏو گڏ هندن جا به غلام بڻجي وڃن. يعني سنڌ جو مبمبئي ريزڊنسي سان الحاق ڪيو ويو. ان بعد نه صرف مسلمانن جي سنڌ ۾ اڪثريت ختم ٿي وئي ۽ هو 73 سيڪڙي مان وڃي 27 سيڪڙو ٿيا پر ان سان گڏو گڏ هو معاشي طور ڪمزور ٿي ويا ۽ تعليم ۾ به پوئتي پئجي ويا ۽ هنن لاءِ سرڪاري نوڪرين جا رستا به بند ٿي ويا. هندن جو ايڏو ته من وڏي ويو جو هو، مسلمانن کي حقير سمجهڻ لڳا ۽ کين ڄٽ چوڻ لڳا. اسلام ۽ مسلمانن جي تهذيب ۽ ثقافت جي توهين ڪندا رهيا. مسلمانن وڏي جدوجهد ڪري 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان آزاد  ڪرايو. ان جي باوجود هندن جو زور نه ٽٽو. سنڌ آزاد صوبو بنجڻ پوءِ هندو مسلمان، سياستدانن کي پاڻ ۾ وڙهائڻ پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪندا رهيا. مسلمان نوي سال هندن سان گڏ رهڻ کانپوءِ اهو محسوس ڪري چڪا هئا ته مسلمان گڏيل هندستان ۾ انگريزن جي وڃڻ کانپوءِ هندو راڄ ۾ سندن غلام بنجي ويندا. تعليمي ميدان ۾ مسلمان پوئتي هئا. سنڌي عوام اٻوجهه  هو. منجهن سياسي شعور به گهٽ هو. وڏيرن ۽ جاگيردارن کين قرض ۾ جڪڙي پاڻ وٽ غلام بڻائي ڇڏيو. پيري مريدي عروج تي هئي. هندن اسلام ۽ اسلامي ثقافت خلاف لٽريچر شايع ڪري اٻوجهه مسلمانن کي گمراهه ڪرڻ جو سلسلو شروع ڪري ڇڏيو. هندن ”مغل رنگ محل“ ۽ ٻيا هڪ ٻئي پٺيان يارهن ناول ڇپريا. ڪمزور مسلمان آفيسرن  طرفان ”مغل رنگ محل“ انعامي ڪتاب جي حيثيت ۾ لائبريري لاءِ منظور ڪيو ويو.
ان دور ۾ مسلمانن لاءِ محمد عثمان ڏيپلائي هڪ مسيحا بنجي اڳتي وڌيو. تحقيق ڪري ”ڏاهري رنگ محل“ شايع ڪيو جنهن ۾ اعتراض جوڳا ٽڪرا ۽ فوٽا خود شريمد ڀڳوت، ويدن، ستيارٿ، پرڪاش، رگويد ۽ ٻين هندن جي لکيل ڪتابن تان ورتل هئا ۽ حوالا ڏنل هئا. ”ڏاهري رنگ محل“ خلاف شڪارپور کان وٺي ممبئي تائين هلچل هلي. هن ڪتاب ڇپجڻ بعد ڏيپلائي مرحوم کي سڄي هندستان ۾ شهرت ملي. هندن جي ڪوشش هئي ته  اهڙي ڪتاب لکڻ تي ڏيپلائي مرحوم تي مقدمو هلائي سزا  ڏياري وڃي ليڪن جيئن ته ڏيپلائي صاحب تحقيق ڪري حوالا ڏئي ڪتاب لکيو هو انهي ڪري مقدمو ته ڪو نه ٿيو باقي اٺن مهينن بعد ڪتاب ضبط ٿيو.
”ڏاهري رنگ محل“ ضبط ٿيڻ کان ڏيپلائي صاحب جوش ۾ اچي سندس هفتيوار اخبار ”انسان“ ۾ لکيو ته منهنجو ڪتاب ته ضبط ٿا ڪريو، جنهن ۾ سچا حوالا آهن، پر ستيارٿ پرڪاش“ جو  چوڏهون باب ڇو نٿا بند ڪريو. جنهن ۾ 102 ڪوڙا حوالا ۽ خود رسول اڪرم صلعم کي گاريون لکيل آهن، آخر قائد اعظم محمد علي جناح ان  ڪتاب جي چوڏهين باب کي ضبط ڪرڻ لاءِ هند اسيمبلي ۾ ريزوليشن آندو، اهڙي طرح آخرڪار اهو باب ضبط ٿيو. جيتوڻيڪ ان ڪتاب خلاف اڳ ٻه دفعا 1899ع ۽ 1925ع ۾ هندستان جا مسلمان ڪوششون ڪري چڪا هئا پر ڪو کڙتيل ڪو نه نڪتو هو.
محمد عثمان ڏيپلائي زميندارن جي نوڪري ڪندي به اهڙي منظم طريقي سان وقت جو صحيح  استعمال ڪيو جو تقريبن ڇويهه سال جي ملازمت دوران سئو کن ڪتاب لکي ڇپايا. وڏا وڏا ليکڪ هر سهولت جي باوجود ايڏو وڏو ڪارنامو سرانجام ڏئي نٿا سگهن. ڏيپلائي صاحب جي زندگي جو مقصد هو ته سنڌ جي نوجوانن ۾ هندن جي اسلامي عقيدن ۽ مسلمانن خلاف دشمني کي تاريخي دلائل ڏئي سنڌي مسلمانن کي آگاهه ڪري ۽ گڏيل هندستان ۾ مسلمانن سان جيڪا ويڌن ٿيندي انهي جو نقشو چٽي سنڌي مسلمانن کي تحريڪ پاڪستان جي حمايت لاءِ آماده ڪندو رهيو. گڏو گڏ وڏيرن ۽ جاگيردارن جي ظلم خلاف جنگ جاري رکيائين. اٻوجهه ماڻهن کي  پيرن جي چڪر مان ڪڍڻ لاءِ قلم جو جهاد ڪندو رهيو. قيام پاڪستان کانپوءِ سنڌ جي حقن لاءِ به آواز بلند ڪيائين. محمد عثمان ڏيپلائي سنڌ جي صوبائي حيثيت ختم ڪري جڏهن ون يونٽ جو اعلان ڪيو ته ان وقت ون يونٽ جي سخت مخالفت ڪئي. تعليمي ڪميشن ۾ سنڌي ٻولي جي وجود کي خطرو محسوس ڪندي ان جي خلاف جدوجهد ڪئي.
محمد عثمان ڏيپلائي وڏو توڪل ڪرڻ وارو انسان هو ۽ ارادي جو پختو هو. اسلامي تاريخ ڪتابن جو سلسلو جاري رکڻ جو جڏهن فيصلو ڪيائين ته وٽس فقط پنجاهه روپين جي موڙي هئي. ”اسلاميه دارلاشاعت“ جو بنياد رکيائين. جنهن 133 ڪتاب، رسالا، اخبارون ۽ قرآن شريف ڇاپي پڌرا ڪيا نه صرف ايترو پر اڳتي هلي ڏيپلائي صاحب پنهنجي  پريس  به خريد ڪئي. دراصل ڏيپلائي صاحب قوت ارادي سان هر مشڪل کي منهن  ڏنو ۽ ڪامياب ٿيو.
 سندس دماغ ڄڻڪ ڪمپيوٽر هو ۽ خيالن کي يڪجا ڪري لکندو ويندو هو. ايستائين جو سندن ڪتاب، مضمون، مقالو وغيره تيار ٿي ويندو هو.
ڏيپلائي صاحب جا اسلامي تاريخي ناول پڙهي مون ۾ اسلامي تاريخ جو شوق پيدا ٿيو. سندس تحريرون پڙهي تحريڪ پاڪستان ۾ ننڍپڻ ۾ حصو ورتم، مون جهڙا هزار ها ٻار ڏيپلائي صاحب کان متاثر ٿيا. ڏيپلائي صاحب دراصل حقيقي جينيئس هو. جيڪو ذهانت سان سنڌي ماڻهن جو ذهن تبديل ڪندو رهيو، سندس انقلابي پيغام سنڌ لاءِ بيش بها سرمائي جيان آهي، مختلف شعبن ۾ سندس ڪيل ڪم تي ڪيتريون ئي پي ايڇ ڊيز ڏئي سگهجن ٿيون. اهو سلسلو شروع ٿي چڪو آهي، آخر ۾ آئون پنهنجي مقالي جو اختتام ڊاڪٽر غلام علي الانا، جيڪو ناميارو اسڪالر آهي، جي اقتباس تي ختم ڪندس.
 ”خدا تعاليٰ سنڌ کي لطيف سائين کانپوءِ، ٽي وڏا ماڻهو عطا ڪيا آهن؛ مرزا قليچ بيگ، محمد عثمان ڏيپلائي ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ. هنن جا سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ٻولي تي وڏا احسان آهن.“

عبدالسميع عرف سموتو راڄڙ - لياقت مراد راڄڙ


عبدالسميع عرف سموتو راڄڙ
هڪ اڏول انسان
لياقت مراد راڄڙ
ڪامياب انسان اهو آهي جيڪو ڏکن ۽ تڪليفن کي پنهنجي اندر ۾ لڪائي، صبر ۽ برداشت سان پنهنجي قوم کي منزل تائين وٺي وڃي. ڪاميابيون ته هر انسان ماڻي ٿو، پر ان کي روان دوان رکڻ لاءِ ڪجهه اهڙا انسان پيدا ٿيندا آهن، جيڪي پنهنجي اندر جي خوف ۽ وسوسن کي ٻاهر ڪڍي بي خوف ٿي ڪاميابين جا سفر طئه ڪندا رهندا آهن. اهڙين ڪاميابين کي روان دوان ڏسڻ لاءِ انسان، پنهنجي سچائي ايمانداري، محنت، همت ۽ حوصلي کي پنهنجي هٿن جو سرمايو سمجهي انهن جو پيڇو ڪندا رهن ٿا. اهڙن اڏول انسانن جي زندگي ته ڏکن سان ڀريل هوندي آهي. پر ڪيئي انسان زندگيءَ جي حقير خواهشن جي تڪميل جي تمنا ۾ موت کان اڃايل هرڻ وانگر ڀڄندا آهن ۽ موت کين گمناميءَ جي اونهين کاهين ۾ اڇلائي ڇڏيندو آھي. ڪي ماڻهو وري حياتيءَ جي اعليٰ ۽ شاندار آدرشن ۽ پنهنجي قوم جي زندگيءَ لاءِ اهڙي زندگي جيڪا آزاد ۽ سوڀاري هجي، جيڪا محبتن ۽ ميلاپن جو ميگهه ملهار هجي، چانڊوڪين جي چمڪين ۽ چاهتن جو سنگم هجي، جنهن ۾ عزتن ۽ عظمتن جا کٽڻهار کڙندا هجن، تنھن کي حاصل ڪرڻ لاءِ موت سان محبت ڪندا آهن. پوءِ اهڙن ماڻهن جو موت، انساني تاريخ جي تاريڪ ۾ چوڏهين جو چنڊ ٿي پوندو آهي. اهڙن اڏول انسانن ۾ حاجي عبدالسميع راڄڙ به هڪ هو. جيڪو  پنهنجي اصول تي ڪاربند رهندي پنهنجي حياتيءَ کي بااصول ۽ باڪردار بڻائي پوئين لاءِ مشعل راهه بڻجي ويو.

علي گوهر برهماڻي - امان برهماڻي


علي گوهر برهماڻي
ڪاڇي جي ڌرتي جو انمول هيرو
امان برهماڻي
سنڌ بزرگن ۽ اوليائن جي ڌرتي آهي. جنهن صدين کان سپوت پٽن کي جنم ڏنو آهي ۽ انهن سنڌ جي ارڏن ۽ جوڌن جوانن هميشه سنڌ جي مان لاءِ جان جو نذرانو ڏنو. سنڌ دودي دولهه، هوشو، هيمون، شاهه عنايت، شاهه ڀٽائي. سچل سائين ۽ ٻين اڻ ڳڻين انسانن جي ننگري آهي. جن جي جدوجهد ۽ لهو کي اڄ به سنڌ امڙ جي تاريخ ياد ڪري ٿي. انهن سنڌ سڄي وانگي ڪاڇي جي ڌرتي لاءِ رات ڏينهن اڻ ٿڪ جدوجهد ڪئي. ڪاڇي جي ڌرتي به ڪيترن سپوت پٽن کي جنم ڏنو، جن جي وڃڻ کانپوءِ به اڄ انهن انيڪ انسانن جي تاريخ ورقن ۾ لکي ڇڏي آهي. جن جي جدوجهد ڪاڇي جي هر واهڻ وستي هميشه قائم رکندي پئي اچي. ڪاڇي جي ڌرتي ۽ ڪاڇي جي مظلوم ماڻهن جي حقن لاءِ جدوجهد ڪري پنهنجي تاريخ ٺاهي آهي. انهن سڀني کي اڄ ڪاڇي جي خوشبودار ڌرتي ياد ڪري روئي ٿي.

ڊاڪٽر صبيحه سلطانه مغل - رحيم منگي


ڊاڪٽر صبيحه سلطانه مغل
سماجي شخصيت
رحيم منگي
ڊاڪٽر صبيحه سلطانه مغل سڄي پاڪستان ۾ سماجي اڳواڻ هئڻ سميت خاڪسار تحريڪ جي حوالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. جنهن جي شعبئه خواتين جي هوءَ صدر آهي. هوءَ سياسي ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي مضمونن ۽ مقالن جي ليکڪا پڻ آهي.

سيد علي اڪبر شاهه - نياز ڀٽي


سيد علي اڪبر شاهه
تحريڪ خلافت ۽ تحريڪ پاڪستان جو اهم ڪردار
نياز ڀٽي
جهڙي طرح ميهڙ جي ميندي سڄي سنڌ ۾ مشهور آهي، اهڙيءَ طرح ميهڙ جا ماڻهو به پنهنجي علم، اخلاق ۽ ڪردار جي ڪري پوري سنڌ ۾ ڄاتا سڃاتا وڃن ٿا.

16 February, 2012

عنايت ميمڻ جون بي تڪلف ڳالهيون - رضوان گل


ناليواري شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ ڊرامه نگار عنايت ميمڻ جون بي تڪلف ڳالهيون
ڳالهه ٻولهه: ساجد سنڌي/ رضوان گل

ادبي سڃاڻپ؟
ڪھاڻي، شاعري، اخباري ڪالم ۽ ريڊيو لاڙڪاڻي تي ڪمپئرنگ.
ڇپيل ڪتاب ڪيترا ۽ ڪهڙا آهن؟
بس ھڪڙو شاعري جو اي بوڪ آھي، جيڪو ويب سائٽ تي آھي.
محبتون ۽ فاصلا.

اڻ ڇپيل ڪتابن جو تعداد ڪيترو ٿيندو؟
تقريبن ٢؛ ھڪڙو رھيل شاعري جو ڪتاب، ۽ ٻيو ڪھاڻين جو ڪتاب، جيڪي ٻئي تيار آھن.
مڃتا ايوارڊ/ سرٽيفڪيٽ ڪهڙا ۽ ڪنهنجي طرفان مليا؟
ڪو به نه

محترمه عطيه دائود جون بي تڪلف ڳالهيون - ساجد سنڌي، رضوان گل



ناليواري شاعره ۽ نثر نگار محترمه عطيه دائود جون بي تڪلف ڳالهيون
ڳالهه ٻولهه: ساجد سنڌي، رضوان گل

ü                 ادبي سڃاڻپ؟
·                    شاعره ۽ مضمون نگار
ü                 ڇپيل ڪتاب ڪيترا ۽ ڪهڙا آهن؟
·                    1. شاعري انگريزي ۾ ترجمو ٿيل Raging to be Free دانيال (پبليڪيشن). 2. شرافت جي پلصراط (شاعري جو مجموعو سنڌي ۽ اردو ۾) اردو ترجمو فهميده رياض. 3. اڻپوري چادر (سنڌي شعري مجموعو) بمبئي ڪونج پبليڪيشن پاران ڇپيل. 4. سنڌي عورت ڪي ڪهاني (اردو مضمون) سين پبلشر. 5. سنڌ ڪي عورت سپني سي سچ تڪ (اردو مضمون) شهرازاد پبلڪيشن. 6. آٽوبايوگرافي (هندي ۾) راج ڪمل دهلي. 7. آٽو بايو گرافي ٻيهر اردو ۾ ڇپيل (او يو پي آڪسفورڊ پريس). 8. ساڳيو ڪتاب ٻيهر انگلش ۾. 9. اوهان جو جسم ۽ صحت (اردو ۽ سنڌي ۾) واعدا پبليڪيشن پاران شايع ٿيل.