; سنڌي شخصيتون: محمد حسين ’ڪاشف‘ - علي ڏنو جروار

22 September, 2015

محمد حسين ’ڪاشف‘ - علي ڏنو جروار

محمد حسين ’ڪاشف‘
لطيف شناسي لطيف جو پارکو
علي ڏنو جروار
لطيفي رهاڻ جي هن لطيف شناسي واري مضمون ۾ آئون توهان سڀني پڙهندڙن کي لطيف جي هڪ پارکو سائين محمد حسين ”ڪاشف“ بابت ۽ ان جي لطيف سائين جي فڪر بابت ڪيل پورهئي کان آگاهي ڏيندس.


جيئن ته ”ڪاشف“ صاحب هڪ پرائمري استاد هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جا 58 سال لطيف جي حاضري ڏيندي، تحقيق ڪندي گذاريا، ان جيڪو اسان جي مرشد لطيف بابت پورهيو ڪيو آهي، ان کي نروار ڪرڻ بيحد ضروري آهي ۽ ٻيو اِهو ته جيڪي چون ٿا ته سنڌ جو پرائمري اُستاد نااهل آهي، اڻ پڙهيل آهي، انهن کي ٻڌائڻو آهي ته سنڌ جا پرائمري استاد ڪيترو ۽ ڪهڙو پورهيو ڪري ڄاڻن، انهن وٽ علم ۽ ادب جا ڪيترا ماڻڪ موتي آهن، جيڪي هو مالهائن ۾ پوئيندا رهندا آهن. هي مضمون انهن کي اڻ سڌو (Indirect) جواب پڻ آهي.
هاڻ اچو ته سائين محمد حسين ڪاشف جي لطيف بابت ڪيل تحقيق جو جائزو وٺون ته هن ڪيتري حد تائين لطيف سائين کي پرکيو ۽ پروڙيو آهي. محمد حسين ”ڪاشف“ جو تعلق چمبڙ شهر سان آهي، جيڪو هاڻ ٽنڊوالهيار ضلعي جو هڪ تعلقو آهي، اتي سائين محمد حسين ڪاشف جي گهر ۾ نجي لائبريري اندر لطيف سائين جي 34 ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل نسخن کانسواءِ هڪ هزار جي لڳ ڀٽائي جي فڪر ۽ تصوف سان لاڳاپيل ڪتابن جو تعداد موجود آهي. سندس ڀٽائي بابت ڪيل خدمتن عيوض 1995ع ۾ انهيءَ وقت جي وزيراعظم محترمه بينظير ڀٽو کيس ”سينٽر آف ايڪسيلينس شاهه عبداللطيف ڀٽائي“ جو انچارج مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ سائين محمد حسين ڪاشف نومبر 1995ع کان 2004ع تائين انچارج جون خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ ان ئي اداري کي ترقي وٺرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
سندن فرزند سليم العارف جيڪو پڻ هڪ سٺو ليکڪ آهي، اُن هڪ هنڌ لکيو آهي ته ”تحقيقي مقصدن تحت انچارج جي حيثيت سان بابا سائين ان سينٽر ۾ لطيف سائين جي ڪلام جا قلمي نسخا، بمبئي ڇاپي کان وٺي ليٿو، پراڻي پرنٽنگ پريس ۽ نئين سنڌيءَ صورت خطي ۾ وقتن بوقتن شايع ٿيل 101 جي لڳ ڀڳ شاهه سائين جا رسالا تحقيقي مرڪز جي ڪتب خاني ۾ گڏ ڪيا. شاهه سائين بابت ڪيل ”ڪاشف“ جي تحقيق تي ڪتاب ”ڪنڌيءَ ڪونئر ٽڙن“ مارچ 1990ع ۾ ”لطيفي فڪر ۽ سُرن جي ساڃاهه“ 2005ع ۾ ۽ ”شاهه جي رسالي جي سڄاڻي“ 2010ع ۾ پهريون حصو ۽ 2011ع ۾، ان جو ٻيو حصو شايع ٿي چڪا آهن.
محمد حسين ”ڪاشف“ کي سال 2011ع ۾ ڀٽ ڌڻيءَ جي 267هين عرس مبارڪ جي موقعي تي سنڌ ثقافت کاتي پاران سنڌ جو وڏي ۾ وڏو ايوارڊ ”شاهه لطيف ايوارڊ“ ڏنو ويو.
جڏهن ته کيس پهرين ڪتاب ”ڪنڌيءَ ڪونئر ٽڙن“ تي اڪيڊمي آف اديبات پاڪستان پاران ”قومي ادبي ايوارڊ“ براءِ سنڌي زبان ”شاهه عبداللطيف ڀٽائي“ ايوارڊ 1990ع ۾ ڏنو ويو، جنهن ۾ بقول سندن فرزند ته ”هڪ خط ۾ صرف پنجويهن هزارن جو چيڪ موڪليو ويو، پر کيس ڪابه شيلڊ وغيره نه ڏني وئي ۽ نه ئي وري ڪنهن تقريب ۾ هن کي گهرايو ويو.“
ڀٽائي گهوٽ متعلق هڪ هنڌ سائين محمد حسين ڪاشف لکيو آهي ته، ”شاهه عبداللطيف ڀٽائي هڪ شهنشاهه شاعر آهي، اُن جي ڪلام جي معنوي خوبين کي سمجهڻ ۽ انهن تي لکڻ لاءِ شينهن جو جگر ۽ عارفانه بصيرت گهرجي، جيڪا القائي ۽ وهبي صورت سان قلب تي لڳل قلف کي کولي تڏهن ئي هن عظيم شاعر جو حق ادا ٿي سگهي ٿو، ڇو ته لطيف فڪر ۽ فهم، شعور ۽ وجدان جي انهي منزل ۽ اعليٰ مقام تي آهي، جنهن کي اِحاطه خيال ۽ قلم ۾ آڻڻ ڏاڍو ڏکيو ڪم آهي سواءِ بصيرت ۽ مطالعي جي. سچ ۽ حق اِهو آهي ته حق ادا نه ٿي سگهيو آهي، ان جو مون کي پورو احساس آهي.“
لطيف تي لکڻ واقعي ڏکيو ڪم آهي، پر ڇا ڏکيو آهي، انهي ڪري اُن کي ڇڏي ڏيڻ گهرجي يا ڇيڙڻ ئي نه گهرجي؟ اِها ناانصافي آهي. چون ٿا ته لطيف جي شاعري هڪ اونهي سمنڊ جيان آهي، ته پوءِ اُن ۾ جهاتي پائڻ يا غوطا هڻڻ نه گهرجن؟ اونهي سمنڊ ۾ ٽپو ڏيڻ سان سچن ماڻهن کي ته ضرور ماڻڪ موتي نصيب ٿيندا آهن، پر مون پارن کي غوطا ۽ جهاڳ حاصل ٿيندي آهي. زندگي ۾ اهڙا تجربا ڪرڻ گهرجن، عميق بحر مان حاصل ڪرڻ لاءِ ڪجهه نه ڪجهه وڃائڻو ته پوندو!! پوءِ ڀلي اُهو موت جي صورت ۾ ڇو نه هجي!! پر ڪجهه حاصل ڪرڻ لاحاصل طرف ضرور وڃڻو پوندو!! هڪ هنڌ محمد حسين ”ڪاشف“ لطيف جي فڪر ۽ خيالن جي تشريح ڪندي سچل سرمست ۽ ڀٽائي جو موازنو ڪيو آهي، جنهن ۾ هِن اِها ڳالهه ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته ڀٽائي جي سوچ سگهاري ۽ مضبوط هئي سطحي نه هئي. سندس لفظ آهن ته ”لطيف سرڪار ۽ سچل بادشاهه ٻئي تصوف جي ’نظريه وحدت الوجود‘ جا پيامبر ۽ شارح آهن. لطيف انهي فڪر کي نهايت ٿڌائي ۽ ماٺار سان بيان ڪندو نظر اچي ٿو، جڏهن ته سچل نهايت بيباڪيءَ ۽ بيخوديءَ سان ان جو اظهار ڪيو آهي. لطيف سائين ڪٿي به ڪا هام هڻي سطحيت جو شڪار نه ٿيو آهي، اُن جي برعڪس سچل سائين اڳتي وڌي ’حق‘ جو هوڪو ڏئي ٿو ۽ هن ڪٿي به ڪي ڪک نه رکيا آهن. ائين کڻي چئجي ته سچل جو ڪلام شيخ ابن العربي جي فڪر ۽ فلسفي جي تشريح آهي ته اُن ۾ ڪو وڌاءُ نه ٿيندو.“
هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان کي لطيف جو فڪر ۽ روح سمجهڻو پوندو. اسان جا محقق ۽ ڏاها ماڻهو جيڪو پورهيو ڪري ويا آهن، انهن جو ڀرم رکڻ ۽ تحفظ ڪرڻ سنڌ واسين جو اولين فرض آهي. سائين محمد حسن ڪاشف ۽ ٻين اڪابرن جون اڻ ڇپيل تحريرون ۽ تحقيقي مواد شايع ڪرائڻ اسان جي اِدارن جي اولين ذميواري هئڻ گهرجي، جيڪي شاهه لطيف جي نالي سان تحقيقي سينٽر قائم ٿيا هئا سي هاڻ بند ٿي ويا آهن. اسان سڀني کي گهرجي ته انهن ادارن کي فعال ڪرڻ ۾ پنهنجو پنهنجو ڪردار ادا ڪريون. پنهنجن بزرگن، تاريخدانن، ڏاهن ۽ محققن جي پورهئي جي مالڪي وارو حق ادا ڪريون، انهن جي محنت کي سجايو ڪريون ۽ تاريخ جي تسلسل کي زنده رکون.

الهداد جهنجهي، فقير غلام حيدر نظاماڻي، فقير تاج محمد نظاماڻي ۽ ٻيا جيڪي لطيف بابت پنهنجا پنهنجا فرض پورا ڪري وارو وڄائي ويا آهن، انهن جي محنت جو تسلسل جاري رکون ۽ پنهنجا فرض پورا ڪريون.

No comments:

راءِ ڏيندا