; سنڌي شخصيتون: قاضي مقصود گل

22 February, 2015

قاضي مقصود گل


مقصُود گل
گُل ڇنو گرنارَ جو...
ياسر قاضي
سنڌي ادب جو ٻهڳڻو گُل، مقصُودگل اسان کان ٻه سال اڳ اڄوڪي ڏينهن تي وڇڙيو، جنهن جي منفرد مزاحمتي توڙي رُومانوي شاعري، ٻارڙن لاءِ سرجيل ادب جي کيتر ۾ ڪيل خدمت، سچل شناسيءَ جي حوالي سان سندس ڪيل ڪمُ ۽ خاص طور سچل رح جي فارسي شاعريءَ جو منظُوم اردُو ترجمو، صحافت، ڪالم نويسي ۽ ادب جي ٻين شعبن ۾ نمايان خدمت، کين اڄ تائين اسان جي دلين ۾ زندهه رکيو ويٺي آهي. اڄ سندن وڇوڙي جي ڏينهن تي اچو ته سندن جيون ۾ جهاتي پايُون ۽ نوجوانن کي هن عظيم شاعر، دانشور ۽ ادب جي خادم سان مُکا ميلو ڪرايُون.


مقصُودگل جو مائٽاڻو نالو (رڪارڊ تي درج نالو) قاضِي مقصُود حيات، هو جڏهن ته پاڻ جڏهن ۱۹۷۵ع ۾ ادبي دنيا ۾ قدم رکيائُون، ته مقصُود گل جي نالي سان لکڻ شرُوع ڪيائُون. ان سان سواءِ ننڍپڻ ۾ گھر ۾ کين ”معشُوق“ جي پيار واري نالي سان پڻ پُڪاريو ويندو هو.
مقصُودگل جو ڄم ڇنڇر، ۱۵ اپريل ۱۹۵۰ع بمطابق ۲۷ جمادِي الثانِي ۱۳۶۹ هجرِيءَ تي ضلعي لاڙڪاڻي جي تاريخي شهر رتيديري ۾ پنهنجي دؤر جي برک شاعر، اُستاد، تعليمدان، مُصوّر، صحافِيءَ ۽ سماج سُڌارڪ، قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ ۽ سندس ونِيءَ رضيه بيگم جي گھر ۾ ٿيو.
مقصُودگل جو تعليمي سلسلو گورنمينٽ پرائمرِي اسڪُول نمبر ۱ رتيديري کان شرُوع ٿيو، جتان پاڻ ۱۹۶۱ع ۾ پنجون درجو پاس ڪيائُون. جنهن بعد  ۱۹۶۶ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪُول، رتيديري مان مئٽرڪ، ۱۹۶۸ع ۾ گورنمينٽ ڊگرِي ڪاليج لاڙڪاڻي مان انٽرمِيڊِييٽ، ۱۹۷۰ع ۾ سنڌ يُونِيورسٽِي، ڄامشوري مان، بِي اَي، ۱۹۷۲ع ۾ سنڌ يُونِيورسٽِيءَ مان ئي اقتصاديات ۾ ايم اَي ڪيائُون. اڳتي هلي، ۸۰ع واري ڏهاڪي ۾ساڳئي ئي مادرِ علميءَ منجھان سنڌِي ادب ۾ ايم اَي جو امتحان نمايان نمبرن ۾ پاس ڪيائُون.
روزِي ۽ روزگار جي سلسلي ۾ پاڻ آب ڪلياڻِي کاتي ۾ فون ڪلارڪ  جي حيثيت سان ۱۹۶۶ع کان ۱۹۶۹ع تائين واڳيل رهيا، جنهن کان پوءِ ۱۹۶۹ع کان ۱۹۷۴ع تائين سِيتا روڊ ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي ڪُجھ اسڪُولن ۾ ڊرائنگ جي اُستاد طور وابستگي رهيَن. ان کان پوءِ لاڙڪاڻي شُگر مل نئين ديري ۾ ”تربيتي آفِيسر“ طور ۱۹۷۴ع کان ڪُجهه سالن تائِين ڪم ڪيائُون. سُتت ئي اُتي ترقي ماڻي ”اسسٽنٽ مئنيجر“ جي عهدي تي پهتا، جنهن حيثيت ۾ ۷۰ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري کان وٺي ۱۹۹۰ع تائين خدمتُون انجام ڏئي، ”ڊپٽِي مئنيجر“ جي عهدي تي ترقي ماڻيائُون، جنهن حيثيت ۾ ۱۹۹۰ع کان ۱۹۹۳ع تائين ڪم ڪيائُون. جنهن بعد لاڙڪاڻي شُگرمل جي ملازمت تان استعفا ڏئي، اسٽيٽ لائف انشورنس ڪارپوريشن آف پاڪستان ۾ ”سيلز مئنيجر“ جي حيثيت سان شامل ٿيا، جتي۱۹۹۳ع کان ۱۹۹۵ع تائين فرض شناسيءَ سان پنهنجيُون خدمتون انجام ڏئي، پنهنجي والد جي تعليمي خدمتن کي جاري رکڻ جي ڪوشش تحت، رتيديري شهر ۾ ”عبدالحيُّ قاضِي ماڊل اسڪُول“ جو بنياد وڌائُون، جنهن جي بانِيءَ ۽ پرنسپل  جي حيثيت سان ۱۰ اپريل ۱۹۹۵ع کان پنهنجي آخري ساهه تائين، دل سان تدريسي ۽ انتظامي خدمتُون انجام ڏيندا رهيا ۽ مستقبل جي معمارن کي علم جي اُجالي سان مُنوّر ڪندا رهيا.
مقصُودگل جي ادبِي سُڃاڻپ، هڪ شاعر، ڪهاڻِيڪار، مضمُون نوِيس، ڪالم نگار، ٻارڙن جي ادِيب، مُحقق، سچل سرمست رحه جي شارح، مُترجم، عالم ۽ دانشور جي حيثيت سان آهي. پاڻ باضابطه طور تي شاعرِيءَ جِي شرُوعات ۱۹۷۵ع کان ڪيائُون. شاعرِيءَ جي ميدان ۾ سندن رهبري، سندن والد (قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“)، پروفيسر ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ ۽ پروفيسر محمُود ”شرف“ صديقِيءَ ڪئي، جڏهن ته نثر ۾ سندن رهنمائِي، نامياري عالم، مُحقق ۽ دانشور، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجِيد سنڌِيءَ ڪئي. مقصُود گُل جي ڇپيل ڪتابَن ۾ ”وکريل موتي“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ جي مقالن جي ترتيب ـ شايع: ۱۹۸۳ع)، ”زندگيءَ ڏي موٽ“ (ڪرشن چندر جي ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو ـ شايع: ۱۹۸۵ع)، ”ڪرڻا ڪرڻا“ (ٻارڙن لاءِ شاعري ـ شايع: ۱۹۸۶ع)، ”رت ڀنا رابيل“ (مُزاحمتي شاعري ــ شايع: ۱۹۹۱ع)، ”هٺيلي هرڻي“ (ٻارڙن لاءِ ڪهاڻيُون ــ شايع: ۱۹۹۳ع)، ”عشق سمندر“ (حضرت سچل سرمست رحه جي فارسي مثنوين جو منظُوم اردُو ترجمو ــ شايع: جُون ۲۰۰۳ع)، ”اندر رُوح رهيام“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ بابت لکيل مضمُون ۽ مقالا ــ شايع: جُون ۲۰۰۲ع)، ”رتوديرو ــ مختصر تاريخ“ (تاريخ ــ شايع: ۲۰۰۲ع)، ”اي آهُو چشم کدهر“ (شيخ اياز جِي ٻن شعري مجمُوعن، ”پتڻ ٿو پُور ڪري“ ۽ ”هرڻ اکي ڪيڏانهن!!“ جو اردُو ترجمو ــ شايع: ۲۰۱۰ع) ۽ ”اکڙيُون نِيل ڪنول“ (شاعري ــ شايع: ۲۰۱۴ع) شامل آهن، جڏهن ته هُنن ڪجهه درسي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ”گُلن هار“ (سنڌِي نصاب جِي گائِيڊ ــ مُختار گھُمري سان گڏ) نائين ۽ ڏهين ڪلاسن لاءِ ۽ ”گُلن هار“ (سنڌِي نصاب جِي گائِيڊ ــ مُختار گھُمري سان گڏ) شامل آهن، جڏهن ته سندن اڻ ڇپيل ڪتابَن ۾ نثر توڙي نظم جا لڳ ڀڳ ۱۲ مجمُوعا مُوجُود آهن.
مقصُودگل جِي صحافت سان وابستگِي پڻ رهي. پاڻ روزانِي ”هارِي“ رتوديرو جي ادبي صفحي جي ايڊِيٽر طور، لڳ ڀڳ ۵ سال وابسته رهيا. ان کان سواءِ ٻارڙن لاءِ ”گُلدستو“ نالي هڪ رسالو به جاري ڪيائُون، جنهن جا پاڻ پبلشر ۽ ايڊِيٽر رهيا. هي رسالو لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين شايع ٿيندو رهيو ۽ سڄيءَ سنڌ جي بارڙن جو ترجمان رسالو رهيو. پاڻ روزانِي ”عوامِي آواز“ جي ڪالم نوِيس جي حيثيت سان ۱۹۹۵ع کان پنهنجي لاڏاڻي تائِين، مختلف سياسي ۽ سماجي موضُوعن تي ڪال لکندا رهيا ۽ ان ڏس ۾ اڪيچار ڪالم لکيائُون.
مقصُودگل، ڪڏهن به صِلي خاطر ڪونه لکيو ۽ هُو پنهنجو اصل اثاثو، پنهنجي پڙهندڙن جي پيار کي ئي سمجهندا هُئا، پر ان جي باوجُود، زندگيءَ ۾ کين ادبي حاصلات تي جيڪي اهم اعزاز ۽ ايوارڊ مليا، تن ۾ ۱۹۸۹ع ۾ قومي گيتن جي مُقابلي ۾ پهريون نمبر ماڻِيندڙ گيت جا ٻول لکڻ تي، مليل ”پِي ٽِي وِي ايوارڊ“، مهراڻ آرٽ سرڪل نوابشاهه پاران، ”بهترِين شاعر“ طور ماڻيل ”مهراڻ ايوارڊ ۱۹۹۷ع“، سنڌ چلڊرين اڪيڊمِي خيرپُور پاران ٻاراڻي ادب ۾ نمايان خدمتُون انجام ڏيڻ جي مڃتا طور مليل، ”سنڌ چلڊرين اڪيڊمِي ايوارڊ“، سچل يادگار ڪميٽِي خيرپُور پاران ”بهترِين شاعر“ طور ماڻيل ”سچل سرمست ايوارڊ ـ ۲۰۰۰ع“، عبّاسِي ڪلهوڙا تنظِيم، سنڌ پاران ”بهترِين شاعر“ طور حاصل ڪيل ”ڊاڪٽر تنوِير عبّاسِي ايوارڊ ۲۰۰۱ع“، شاهه عبداللطِيف يُونِيورسٽِي خيرپُور جي سچل چيئر پاران، سچل سرمست رحه جي فارسِي ڪلام جي سُهڻي منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ تي مليل، ”سچل چيئر ايوارڊ“، حامِي يادگار ڪميٽِي خيرپُور پاران، ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ جي ڪيل تحقِيقِي ڪم جيِ ڪامياب سهيڙ جي حوالي سان خدمتُون انجام ڏيڻ تي حاصل ڪيل، ”حامي ايوارڊ“، انٽرنيشنل صُوفِي ڪائُونسل پاران، سچل سرمست رحه جي فارسِي ڪلام جي ڪامياب منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ تي مليل ”انٽرنيشنل صُوفِي ايوارڊ“، سُرهاڻ ويلفيئر سُوسائٽِي سنڌ پاران، زندگِي ڀر جي قلمِي حاصلات تي مليل ”سُرهاڻ لائِيف ٽائِيم اچِيومينٽ ايوارڊ“، اڪادمِي ادبياتِ پاڪستان پاران، زندگِي ڀر جي ادبِي حاصلات تي مليل، ”لائِيف ٽائِيم اچِيومينٽ ايوارڊ“ وغيره شامل آهن.
مقصُودگل جي والد جُون قائم ڪيل اُهي تنظِيمُون ۽ ادبي ادارا، جن کي مقصُود گل سنڀاليو ۽ فعال ڪيو، تن ۾ سنڌڙِي ڪتابِي سلسلو، رتوديرو ۽ لطِيف ادبِي سنگت (بزمِ لطِيف)، رتوديرو شامل آهن، جڏهن ته پنهنجي والد جي مِشَن کي اڳتي وڌائيندي، هُنن نون ادارن ۽ تنظيمن جي پِيڙهه پڻ رکِي، جن ۾ ادبِي ۽ تعلِيمي ادارا ۽ تنظِيمُون، شامل آهن. مثال طور: شاهه عنايت ادبِي سنگت، نئوديرو، سنڌي ادبِي سنگت (شاخ) رتوديرو، سنڌِي ڪلاڪار سارِيندڙ سٿ، لاڙڪاڻو، عبدالحيُّ قاضِي ايجُوڪيشنل ويلفيئر سُوسائٽِي، رتوديرو،  عبدالحيُّ قاضِي ماڊل اسڪُول، رتوديرو ۽ قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ اڪيڊمِي، سنڌ وغيره.
مقصُودگل، شاعر سان گڏوگڏ هڪ بهترين گيت نگار به هو. سندن گِيتن ۽ نغمن کي غلام شبّير سمي، دِيدار حُسين سمي، انور حُسين وسطڙي، مُظفر علِي دايي، تعمِير حُسين، مهر سِيمِيءَ، سجّاد يُوسف، انوربلوچ، سڄڻ سنڌِيءَ، عاشق نظاماڻِيءَ، الطاف سَمي، ناصر گُل قاضِي، شفِيق منگِيءَ، مُرِيد علي ڄامڙي، ماسٽر ولِيءَ، ياسرقاضِيءَ، عنايت حسين مِيراڻِيءَ، ماسٽر فتح، سلامت علِيءَ ۽ عذرا رياض (اردُو ۾) وغيره سميت ڪيترن ڳائيڻن ۽ ڳائيڻين، ٽي وِيءَ، ريڊيي توڙي ڪيسيٽس لاءِ ڳايو، جن منجهان اڪثر گيت ٻڌندڙن ۾ هر دور ۾ مقبُول رهيا آهن.
مقصُودگل جي شادِي ۱۴ مئي ۱۹۷۶ع تي، گلنار بدر قاضِيءَ سان ٿي، جنهن منجهان کين هڪ نياڻِيءَ ۽ ٽن پُٽَ جو اولاد ٿيو.
پاڻ ذيابطِيس  جي وبا ۾ لڳ ڀڳ ۱۹۹۰ع کان مُبتلا هئا، جڏهن ته تقرِيباً ۲۰۰۳ کان دريافت ٿيل دل جو عارضو پڻ سندن صحت جي خرابيءَ جو باعث بڻيو، پر ۱۴ جُون ۲۰۰۶ع  تي نيشنل انسٽِيٽيُوٽ آف ڪارڊيوويسڪيُولر ڊزِيزز NICVD ڪراچِيءَ مان ڪامياب باءِ پاس آپريشن ڪرائڻ کان پوءِ پاڻ دل جي تڪليف کان آجا ٿي جيون گھاريائُون.
پنهنجي مُڪمّل سرگرم زندگِي گذاريندي، ۱۲ فيبروري ۲۰۱۵ع تي ممعمولي مليريا ۾ مُبتلا ٿيا، جنهن تحت معمُول جي ٽيسٽن لاءِ ڪجهه ڪلاڪ لياقت نيشنل اسپتال ڪراچِيءَ ۾ گذارڻ کان پوءِ، کين گُردي جي ٽيسٽُن لاءِ سنڌ انسٽِيٽيُوٽ آف يُورالاجِي اينڊ ٽرانسپلانٽ (SIUT) ڪراچِيءَ آندو ويو، جتي ٽيسٽن ٿيڻ کان اڳ ئي فقط ۱۵ منٽن اندر دل جو دؤرو پوڻ سبب، ڇنڇر، ۱۴ فيبروري ۲۰۱۵ع، ۲۵ ربيع الثاني ۱۴۳۶ هجري، ۳ ڦڳڻ ۲۰۷۱ ب تي رات ۱۰:۵۰ لڳي، ۶۴ ورهه، ۹ مهِينا، ۲۹ ڏِينهن جي ڄمار ماڻي، وڃي پنهنجي جوڙيندڙ سان مليا. کين لاڏاڻي جي ٻئي ڏينهن تي آچر، ۱۵ فيبروري ۲۰۱۵ع بمطابق ۲۵ ربيع الثاني ۱۴۳۶ هجريءَ تي لڳ ڀڳ ۳:۴۵ لڳي منجھند، مُبارڪ شاهه قبرستان، رتيديري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
رهجي ڳُڻ ويا، مارُن جا ڀنڀورَ ۾...
مقصُودگل جي وڇوڙي کي اڄ ٻه ورهه پُورا ٿيا، پر سندن وڇوڙي جو زخم اڄ به تازو آهي. فطرت جي قانُون مُوجب، مقصُودگل به ٻين سمُورن جيان، هن جهان مان ته هليو ويو، پر سندن هر هڪ تحرير کين ادب جي تاريخ جي سينن ۾ هميشه محفُوظ رکندي.



قاضي مقصود گل
موڪلاڻي
حبيب لغاري
ڊسمبر جي وڇوڙي واري موسم کي به ڏيڍ مهينو گذري ويو آهي، توڙي جو بهار جي شروعات به ٿي چڪي آهي پر تڏهن به سنڌ ۾ جدائين جي موسم لٿل آهي. مٺا مور ماڻهو هر روز جدائي جو جهان ارپي، وڇوڙي جي واٽ وٺي روانا ٿي ٿا وڃن. ماڻهو جو من به ڇا آهي؟ بس گهڙي پل جو مهمان، نه ڄاڻ ڪنهن وقت سڏ ٿئي ۽ ماڻهو موڪلائي هليو وڃي. موت ۽ مهمان جو ڪو به وقت مقرر ناهي هوندو. بلڪل اهڙي نموني ماڻهو به ڪنهن وقت موڪلائي سگهي ٿو. اهو به عجيب الميو آهي، جيڪي ماڻهو پريت جي ريت نڀائيندا آهن ۽ پنهنجي من ۾ محبتون پالي هلندا آهن، اُهي ماڻهو گهڻو جلد موڪلائي ويندا آهن. سنڌي ادب جي تاريخ اهڙن المياتي وڇوڙن سان ڀري پئي آهي. اڃا تائين انهن وڇوڙن جا گهاءُ ڀرجي نه سگهيا آهن، جيڪي ماڻهو وڇڙي وڃن ٿا، اُهي پنهنجي پٺيان کوڙ ساريون يادون ڇڏي وڃن ٿا ۽ پٺيان اُهي يادون سندن پرستارن لاءِ وڏي آٿت هجن ٿيون. ڪالهه رات سنڌ جو ناليوارو شاعر، اديب، محقق ۽ محبتي ماڻهو قاضي مقصود گل به هميشه لاءِ وڇڙي ويو. قاضي مقصود گل سياست، صحافت ۽ ادب کي پنهنجي زندگي ڏني. قاضي مقصود توڙي جو ابتدائي تعليم پنهنجي والد کان رتيديري مان پرائي، ان کانپوءِ هن تعليم لاءِ حيدرآباد جا پنڌ به پڇايا. ۱۵ اپريل ۱۹۵۰ع تي قاضي عبدالحي جي گهر ۾ جنم وٺندڙ قاضي مقصود گل علم و تدريس واري شعبي سان لاڳاپيل رهيو. هن سنڌي ادب ۾ ايم اي جي ڊگري به ورتي ته وري ۱۹۷۳ع ۾ شگر مل نئون ديرو جو تربيتي آفيسر به مقرر ٿيو.
شاعري ۾ پاڻ مڃرائيندڙ قاضي مقصود گل شروعاتي دور ۾ شاعري جي اصلاح ته پنهنجي والد کان ڪرائي پر پوءِ مشهور شاعر عطا محمد حامي سندس رهنمائي ڪندو رهيو. هن جتي عشق ۽ محبت تي قلم کنيو، اُتي وري ٻارڙن لاءِ به لکيو. قاضي مقصود گل سنڌي ادبي سنگت شاخ رتوديرو جو سيڪريٽري به رهي چڪو. هن سنڌڙي ڪتابي سلسلي جي سرواڻي به ڪئي. قاضي مقصود گل نه صرف شاعر هو پر هو سٺو ڪالم نگار، پبلشر ۽ ڪهاڻيڪار سان گڏ سٺو مترجم به هو. هن جتي سنڌي ادب کي پنهنجون لکڻيون ڏنيون، اُتي هن ڪيترائي ڪتاب ترجما به ڪيا. هن سچل سرمست جي فارسي شاعري جو اردو ترجمو ”عشق سمندر“ به ڪيو. هن ٻاراڻي شاعري لاءِ ”هٺيلي هرڻي“ ڪتاب سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. قاضي مقصود گل اهو شاعر هو، جنهن شيخ اياز جي شاعري جو اردو ۾ ترجمو به ڪيو. ”رت ڀنا رابيل“ سميت مختلف ڪتاب لکندڙ قاضي مقصود گل جو والد به علم ۽ تدريس سان واسطو رکندڙ هو، جيڪڏهن قاضي مقصود گل جي خانداني پس منظر تي نظر ڊوڙائجي ته سندس سمورو خاندان علم ۽ ادب سان لاڳاپيل رهيو آهي. قاضي مقصود گل جتي مصوري ڪئي، اُتي وري هن سنڌ جي حالتن تي قلم کڻندي لکيو.
ڌرتي به ٽڪر ٿيندي، آڪاس هليو ويندو
قصا به ختم ٿيندا، اتهاس هليو ويندو.
هر روپ ۾ ٿيندي آ، ماڻهو جي طلب مايا
پاڇن جي پٺيان هلندي، وشواس هليو ويندو.
پنهنجي شاعري ۾ خوبصورت چِٽ چٽيندڙ قاضي مقصود گل سان ملڻ واري حسرت توڙي جو حسرت ئي رهجي وئي آهي پر جڏهن فيس بوڪ جي دنيا ۾ هن سان مخاطب ٿبو هو ته نه صرف شاعري تي اصلاحي راءِ ڏيندو هو پر رهنمائي به ڪندو هو. قاضي مقصود احمد جي شاعري ۾ جتي ڌرتي جو درد عيان نظر اچي ٿو، اُتي وري وڇوڙي جا ورلاپ به ملن ٿا. هن سنڌي جي سڀني صنفن تي قلم کنيو. هن جتي خوبصورت غزل لکيا، اُتي هن بهترين وايون به لکيون. هن جتي ڪافي سان نڀاءُ ڪيو، اُتي هن آزاد نظم به لکيا. قاضي مقصود گل عشق محبت ۽ وڇوڙي تي ته لکيو پر هن نعتيه ۽ حمديه شاعري به ڪئي. قاضي مقصود وٽ نعت لکڻ جو به نرالو انداز هو. هن پنهنجي هڪ نعت ۾ لکيو آهي ته:
ماڻهن جي عقيدت جا، اسباب گهڻا آهن
سڀ رنگ فضيلت جا، تو منجهه ڪَٺا آهن
ڀلجون ٿا الائي ڇو، نه ته ڳالهه سڌي پئي آ
قرآن ۾ الله جا، احڪام چٽا آهن.
قاضي مقصود گل وٽ جتي لفظن جو وڏو ذخيرو هو، اُتي هو شاعري ۾ ڪمال جو نڀاءُ پڻ ڪندو هو. قاضي مقصود گل جي شاعري وانگي، هن جو نثر به خوبصورت لفظن سان سينگاريل هوندو هو. هن سدائين ڌرتي جي حقن لاءِ آواز اٿاريو ۽ سنڌي ادب ۾ پنهنجو هڪ منفرد نالو پيدا ڪيو. هن ٻاراڻي جي پس منظر ۾ خوبصورت ڪهاڻيون به لکيون پر هن ٻاراڻي ادب کي وڌيڪ ترجيح ڏني. هو جڏهن به ٻهراڙي جي پس منظر ۾ ڪهاڻيون لکندو هو ته هن جي ٻولي به سندس ڪهاڻي جي ڪردارن موجب هوندي هئي. امن ۽ ڀائيچاري جو پيغام ڏيندڙ شاعر سدائين پيار ۽ پريت جي ريت نڀائڻ جو درس ڏيندو رهيو، تڏهن ئي ته هو لکندو رهيو، سندس لکڻيون اخبارن ۽ رسالن جو حصو ٿي، عوام تائين پهتيون. هو پنهنجي شاعري ۾ ڪمال جون تشبيهون ڏيندو هو. سندس خوبصورت شاعري پڙهندڙن کي وڏي وقت تائين ياد رهندي. هن سدائين قوم جي آجپي لاءِ لکيو:
جيون جي سچائي نه پڇ، ڪوڙي ۽ ڪساري آ
ڊگ ڊگ تي پيو نچجي ۽ وقت مداري آ.
هي ڄؤر مهانڊا سڀ، گهٽ گهٽ ٿا پيئن رت کي،
پر پوءِ به نڙي تن جي ڪيڏي نه اُڃاري آ.
هن سدائين سنڌ جي ماڻهن کي سجاڳي جو سڏ ڏنو. هن جتي ڪنهن ڳوٺ مان لڏي ويندڙ اداس قافلن تي قلم کنيو، اُتي هن سنڌ جي سورن تي به لکيو. هن جتي ٻهراڙي جي سادڙن ماڻهن کي پنهنجو موضوع بڻايو، اُتي وري هن شهر جي شور ۾ ماڻهن جي ميرن ٿيندڙ دلين تي به لکيو. هن جتي پکين جي پريت کي پنهنجي شاعري ۾ قلمبند ڪيو، اُتي وري هن اجڙي ويل آکيرن تي به لکيو، توڙي جو قاضي مقصود گل هاڻ مٽي ۾ مٽي ٿي ويو آهي پر ادب سان واسطو رکندڙ ماڻهو ڪڏهن به هن کي وساري ڪو نه سگهندا. جڏهن به ڪو واندڪائي ۾ ويهي يادگيرين جا پيرا کڻندو، تڏهن اُن کي قاضي مقصود گل ياد ضرور ايندو ۽ سندس اهي سٽون هميشه ذهن ۾ گونجنديون رهنديون ته:
مان نڪمو پنهنجي ڪرت جو ڪاريگر
ياد مقصود منهنجي ڪمائي رهي.



قاضي مقصود گل
هڪ سلڇڻو اديب
منظور سولنگي
تاريخ ۵ آگسٽ ۱۹۸۹ع تي مونکي جي نوڪري تعليم کاتي ۾ ملي ۽ اونهاري جي موڪلن ۾ پوسٽنگ تي گورنمينٽ هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو ۾ تنهنڪري روزانو لاڙڪاڻو کان رتوديرو ۽ اتان مني بس تي ميرپور ڀٽو وڃڻو پوندو هو. ان وچ ۾ سائين قاضي مقصود ”گل“ کي ڏسڻ جو موقعو مليو. شايد ڪتابن جي دوڪان، سنڌڙي ڪتاب گهر تي هڪ اڌ دفعو کيس ڏٺم.سائين ان وقت شگر مل ۾ نوڪري ڪندو هو. سندس شخصيت ڏسڻ لائق هئي. اڇي ڊريس ۾ ملبوس تمام چڱو لڳندو هو، ۽ سياري ۾ مٿان ڪارو ڪوٽ ۽ ٽفن باڪس هٿ ۾ گڏوگڏ ڪو ڪتاب وغيره به ساڻ. اڇا وار ۽ مُک تي مُرڪ . ڏسڻ مان ائين ڀانئبو هو ڄڻ ڪو ساگر خاموشي سان وهندو رهي. حالانڪه قاضي صاحب سان ڪڏهن به ڪچهري ڪو نه ٿي هئي، نه ئي ڏيٺ ويٺ. پر پوءِ به هڪ بس ۾ همسفر، مان سندس شخصيت کان ڪافي متاثر ٿيس. ان لاءِ ته هر انسان پنهنجي وصفن ۾ سڃاپرو هوندو آهي. ۽ مون هن شخصيت کي هميشه سوچن ۾ گم ڏٺو. پوءِ هو ڇا؟ ۽ ڇو؟ سوچيندو هو. پر هميشه سوچن جي ساگر ۾ غرق ڀاسندو هو. ان کان پوءِ ڪنهن دوست غالبن ذوالفقار قادري جو پڻ رتوديرو مان گڏ هلندو هو اسڪول ۽ رتيديري جو رهواسي هو، کان خبر پئي ته هي سائين اديب ابن اديب، شاعر ابن شاعر قاضي مقصود ”گل“ آهي، پوءِ خبر پئي ته سندس سوچ ڪهڙي هوندي. پاڻ مونکي سيبائتي، پرڪشش شخصيت لڳو.نيڪ انسان محبت جو ماڻ ۽ صبر ۾ سوايو. هرڪنهن سان خلق سان ملندو ۽ جلندو هو، ملنسار رلڻو ملڻو ۽ حد درجي جو شريف النفس پاڻ ارپڻ واري شخصيت هو. سياڻن سچ چيو آهي ته، ”ڀت بڻياد تي ويندي آهي.“ سندس خاندان به علمي ۽ ادبي آهي. بزرگ شخصيت قاضي عبدالحئي ”قائل“ جو فرزند اَرجمند هجڻ جي حوالي سان شاعر ابن شاعر. سنڌ جي اندر قاضي خاندان، جنهن کي سنڌ ۾ علمي صبقت حاصل آهي جو فرد هو. سندس والد قاضي عبدالحي ”قائل“ استاد سان گڏوگڏ اعليٰ پائي جو اديب، شاعر، سماج سڌارڪ سندس علمي ادبي ۽ سماجي خدمتون آشڪار آهن. هن صاحب جي خوشنصيبي چئبي جو سندس اولاد به نالي چڙهي نڪتي. ۽ هو پنهنجن پنهنجن شعبن ۾ مهارت رکندڙ. جن مان قاضي خضر حيات مصوري جي دنيا جو وڏو نالو، سندس ننڍو پٽ قاضي منظر حيات علم ادب مصوري جي دنيا جو ماهر، قاضي اختر حيات مصوري جي دنيا جو نامور نالو ۽ قاضي مقصود ”گل“ سيبائتو شاعر، تخليقار ۽ اديب جي حيثيت سان سڃاپرو آهي.
مقصود گل شاعر جي حيثيت ۾ گلن ۾ مهڪندڙ گلاب جي گل جيان نظر اچي ٿو. شاعري جي سڀني صنفن تي طبع آزمائي ڪيل اٿس، سندس انداز به نهايت سيبائتو، نماڻو ۽ سگهڙ پرائي محب الوطني وارو آهي. جي شاعري تي نظر ڌربي، ته به اسان کي منفرد نظر اچي ٿو ۽ ايئن پيو لڳي ته ڀانت ڀانت جا گل پيا وکرندي نظر اچن. جي ڪڏهن استعارن جي صورت ۾ ته ڪڏهن تشبيهن جي مورت ۾ ته ڪڏهن تمثيلن ۽ تشبيهن جي انداز ۾، مٿيان سڀ انداز منفرد ۽ خودرو. ڪنهن جي به تطبع ئي نه، سي به مڪمل نموني سنڌيانه انداز سڀ پنهنجي سماج تان ورتل کنيل. وري جي موضوعن جو اڀياس ڪريو ته ”ڏندين آڱريون ڏيارائي ٿو ڇڏي“. موضوع به وسعت پذير، ڪٿي جماليات جا ڳڻ ويٺو ٿو ڳائي، ته ڪٿي مزاحمتي انداز اپنائي. ڪٿي مزاج جون وايون وات اٿس ته ڪٿي اجتماعي قدرن تي پيو واڪا ڪندو ته وري ڪٿي قومي گيت جهونگاريندي نظر اچي پيو. ڏسو ته سهي هر رخ ۾ گلاب جي گل جيان پيو ڀاسندو، ڪٿي ٻهڪندڙ انداز ته ڪٿي جلندي نظر اچي ٿو. هر رخ ۾ موتين جي مالها. جيڏانهن به نظر ڪريو. ڪٿ به فڪر جي کوٽ نظر نه ٿي اچي. شاعري جو مقصد به اهوئي آهي ته، هر رخ کان عام جي تربيت ڪرڻ لاءِ انهن جي اخلاق کي سنواري ۽ سڌاري. ان لاءِ ته شاعر معاشري جا اڳواڻ ٿين ٿا. ۽ هو هر بري ۽ نيڪ کي چڱي ريت سڃاڻي وٺن ٿا ۽ پنهنجي قوم جا مخدوم هوندي به خادم ئي رهن ٿا، ۽ انهن کي صلاحون ڏئي سڌي رستي وٺرائڻ ۾ مددگار آهن.مقصود گل شاعري جي هر صنف تي پنهنجو ڪونتل ڪڏايو آهي. خاص ڪري غزل سندس پسنديده صنف پيو ڀانئجي. پر پاڻ هر مسلمان جيان شاعري جي ابتدا حمد نعت سان ڪئي اٿس. پياري حبيب جو شان بيان ڪندي چوي ٿو:
ٿڌڙو بستر ٻانهن سيراندي، تون ته ستل آن فرش تي.
طور تي موسيٰ هوش وڃايو، تنهنجي جتي وئي عرش تي.
تنهنجو شان قلم ڇا لکندو ڄاڻي رب جي ذات پرين.
سندس نعت ۾ به اسان کي نوان خيال ۽ روپ ملن ٿا، جيئن هن نعت کي ڏسو ته هن دور جي حالتن جي عڪاسي ڪندي سهڻي سردار جي حضور ۾ ڌرتي جي دردن جون دانهون به ڏنيون اٿس:
ڌرتي تي اڄ باهه بمن جي ڀڙڪا ڏئي ڀڙڪي ٿي.
موت مصيبت بڻجي تنهنجي ڪل امت تي ڪڙڪي ٿي.
رحمت جي ڪا رحم نظر سان برسائج برسات پرين.
قصيدو به سهڻو جوڙي ٿو، جيئن:
اڙين جو هت هميشه آڌار ياعلي آ،
محشر ۾ مومن جو مهندار ياعلي آ.
ڌرتي سان سڪ ۽ چاهت انساني خمير ۾ سمايل هجي ٿي، ڇو ته هو انهي مٽي جي پنوڙي مان سرجيو آهي. لازمي آهي. ته سڪ سوائي رهندي. بقول روميءَ جي:
بشنو از ني چون حکايت مي کند
از جدائي ها شکايت مي کند
وري لطيف ان راز کي هيئن بيان ڪيو آهي:
وڍيل ٿي وايون ڪري ڪٺل ڪوڪاري
هن پڻ پنهنجا ساريا، هو هڏن لئه هنجون هاري.
رومي جي بيت جي معنيٰ آهي. ”جڏهن بانسري اصل کان ڪٽجي ٿي ته پوءِ وصل جي واين ۾ درد ڀريل آواز به تڏهن کانئس نڪرن ٿا. ساڻيهه، ديس ڏيهه، اهو هنڌ جاءِ يا ڀيڻي آهي. جتي انسان شڪم مادر کان پوءِ اک کولي ٿو. اتي پروان چڙهي ٿو، اهائي سرزمين، جيڪا سندس ابن ڏاڏن ۽ پڙڏاڏن جا لاش پنهنجي مقدس سيني اندر سمائي ٿي. اها زمين انسان جو محبوب ۽ مٺڙو ديس هجي ٿو. جنهن لاءِ لطيف سائين فرمايو آهي ته:
سڄڻ ۽ ساڻيهه ڪنهن اڻاسي وسري
مقصود گل به پنهنجي ڌرتي سان ايمان جي حد تائين عشق ڪري ٿو. جي هن کي ڌرتي جو شاعر چئجي ته ڪو مبالغو نه ٿيندو. ۽ اهڙو پاڻ به اقرار ڪيو اٿس:
ڌرتي جي سڪ سيني لائي، پيار وفا کي پنهنجو ڀانئي.
چنڊ ستارا مرڪون ميڙي، باک ڀليري سوچ سهيڙي
صبح ٿيڻ جي ساک ڏيان ٿو لهندي سج کان لاک وٺان ٿو.
سنڌوءَ مان سنگيت کڻان ٿو، لاک رتا مان گيت لکان ٿو
پنهنجي فن ۾ ماهر آهيان، مان ڌرتي جو شاعر آهيان.
يا شاعري جذبن جو آواز به آهي، ته احساسن جو عڪس به. شاعر ۽ رومان الڳ نه پر گڏوگڏ هلن ٿا. جت شاعر هوندو تت رومان اَوس ٿيندو. مقصود گل سنڌي ٻولي جو منفرد ۽ برجستو شاعر آهي سندس شاعري ۾ جماليات جو پهلو نت نئي انداز ۾ ساڀيان پذير آهي.
تنهنجي صورت ڏسي چنڊ ٿي چلولو، چنڊ سان گڏ ستارا به ٿا رقص ڪن،
تون جي مرڪين ته فطرت به مرڪي پوي، تنهنجي آئي نظارا به ٿا رقص ڪن.
ٻارن لاءِ لکڻ اولو ڪم آهي. ڇو ته ان لاءِ ٻار ٿيڻو ٿو پوي. ۽ گهڻا اديب ۽ شاعر ان کي وقت جو ذيان ٿا چون. پر حقيقت ان جي ابتڙ آهي. ٻار لاءِ لکڻ ان ڪري ضروري آهي، ته اڄ جو ٻار مستقبل جو معمار آهي. ۽ جيستائين ٻارن جي ذهني اوسر نه ٿيندي تيستائين جو اهڙي وڏي بار کڻڻ جو متحمل نه ٿي سگهندو. ان ڪري ضروري بنجي ٿو پوي ته ٻار لاءِ لکجي. ان حوالي سان مقصود گل ٻارن لاءِ تمام گهڻو لکيو آهي کيس ٻارن جو اديب ۽ شاعر چوڻ جڳائي ٿو، مثال لاءِ سنڌ جي ٻرندڙ معاملي کي ٻاراڻي انداز ۾ ڪيئن ٿو پهچائي ڏسو:
ڊم، ڊم، ڊم ڪالا ڊيم، ٺا، ٺا، ٺا ٺا ڪالا ڊيم
ڪو نه کپي ٿي ڪالا ڊيم، ڪو نه کپي ٿي ڪالا ڊيم.



مقصود گل
هڪ ڏاهو انسان ۽ شاعر
عاشق منگي
هر ماڻهوءَ جي زندگيءَ ۾ ڪي اهڙا ماڻهو هوندا آهن جن جي ڪردار جي موسيقي سنڌ جي لوڪ گيت وانگر ڪنن ۾ گوجندي رهندي آهي. وڃڻ وارا وڃي ماڳ رسندا آهن پر هنن جون ڪي ڳالهيون، خوبيون، وڙ ۽ پيغام وغيره جيئرن لاءِ مثال بڻجي پوندا آهن. پروفيسر نذير احمد سومري، بزرگ دوست محمد ايوب قادريءَ کان پوءِ ادي قاضي ”گل“ جو وڇڙي وڃڻ، نه صرف مون لاءِ ڏکوئيندڙ آهي پر علم ۽ ادب لاءِ به وڏو نقصان آهي.
قاضي صاحب مسلسل لکندو ۽ ڇپندو رهندو هو. مان هن کي عقيدت مان ”پورهيت اديب ۽ دانشور“ سڏيندو هوس. هن جي اٿڻ ۽ ويهڻ ۾ ڊپلوميسي، مصنوعيت يا تيري ميري نه هوندي هئي. هن جو معصوم ٻار جهڙو سڀاءُ هو.
هاءِ اسڪول مان شاگردن سان مٿا ڪٽ (پڙهائي) ڪري محمد خان سيال ڪپڙي واري دڪان (سوناري جڳو مل، هاڻي ڀاڳچند جي ڀرسان) وٽان گذرندو هوس ته دوڪان ۾ قاضي صاحب جي ”ادبي چوياري“ متل هوندي هئي. مرحوم مختيار گهمرو هميشه ساڻس گڏ هوندو هو. ٻه چار ٻيا شهر جا نوجوان محفل ۾ هوندا هئس. محمد خان سيال ۽ قاضي صاحب، شهر جي اديبن ۽ شاعرن جا استاد آهن. هنن وٽان ئي هنن ”علم عروض“ يا شاعريءَ جو علم سکيو. منٺار سولنگي مرحوم، منظور منگي، ابراهيم خليل ۽ اياز جاني وغيره علم ادب جا مشهور نالا آهن. مون کي محبت ۽ ويڙهه کان سواءِ ڪجهه ڪو نه اچي سو صرف ماستر ئي رهيس. شاعر ۽ دانشور ٿي نه سگهيس.
منجهند جي ماني کائي، ٿورو آرام ڪري، ڪڏهن ڪڏهن سائينءَ سان ڪچهري لاءِ دڪان تي اچي ويهندو هوس. سيال ۽ قاضي صاحب سان خوب رهاڻيون ٿينديون هيون. محمد خان جو دڪان نالي ۾ هو، ”علم ۽ ادب جي اوطاق“ هئي. اتي وڃڻ ۾ ”ناغو“ ٿيندو هو ته محمد خان سيال چئي ڏيندو هو ته ”عاشق! محبوبن کي ته نه وسار“.
هڪ دفعي ”فاضل راهو“ جي چاليهي تان ”گل“ قاضي صاحب واپس آيو ته کانئس حال احوال ورتم. سر بستو احوال ڏنائين. هڪ ڏکوئيندڙ خبر ڏنائين ته ”شگر مل جو آفيسر آهيان، پنهنجي ٻولي ۽ علم ادب جي واڌاري لاءِ، پنهنجي دل ۽ دماغ جي هٿان مجبور ٿي، تڏو وڇائي، راهوڪيءَ ۾ پنڊال ۾ ٻي ڇوڪري سان ڪتاب رکي. اسٽال هنيو. اسان کي ڪمائڻو ته ڪو نه هو پر اتان جي شريڪ سنگت اجنبيت جوا ظهار ڪيو. مون کيس عرض ڪيو ته بس سائين! حضرت عشق عاشقن سان ائين ڪندو آهي. وري اهڙو ڪم نه ڪجانءِ ۽ نه وري ڪنهن کي ٻڌائجانءِ اسان سڀ ڳالهين جا ڳهير آهيون. هتي رڳو رڃ آهي سائين رڃ!“
ها ادا! سچ ٿو چوين، پڇتاءُ نه آهي، پنهنجو سفر جاري رهندو. مٽجڻ ۽ اعتبار ڇڏڻ به ڏاڍو ڏکيو آهي.
سو سائين! سنڌ ۾ اهڙا عالم ۽ دانشور هجن پوءِ ڏسون ته ”سنڌي ٻولي، قومي ٻولي“ ڪيئن نه ٿي ٿئي؟ هتي اڪثريت به بدبودار ڪردار، پاڻ پڏائڻ وارن، گلا خور ڏاهن جي آهي. سنڌي ٻوليءَ جا مسئلا ڇو حل ٿيندا؟ مل بند ٿي ته پنهنجو پرائيويٽ اسڪول کوليائين. اغوا ٿي موٽي آيو. ساڳي طبعيت، ساڳي مرڪ، ساڳيو وهنوار، سائينءَ سان ڏيٺ ويٺ ته تڏهن کان آهي جڏهن کان مان پرائمري اسڪول مسو ديري ۾ پڙهندو هوس. سندس والد مرحوم ”سائين عبدالحي ”قائل“ منهنجو استاد آهي.
سائين قاضي صاحب وڏو (عبدالحي قائل) منهنجي وڏڙن، بزرگن سان واسطو رکندڙ هو. ٽانگي تي چڙهي مسوديري ايندو هو. هڪ دفعي اسان ٻار بيٺا هئاسون ته سائينءَ پنهنجو لڪڻ (Stick) اسان جي وڏن کي کولي ڏيکاريو هو. هٿ وجهڻ وارو ”مٺيو“  کوليائين ته ان ۾ ”خنجر“ يا ”ننڍي تلوار يا نيزو“ لڳل هو. اسان سڀ ٻار حيرت ۾ پئجي وياسين. هيٺيون ڪاٺ جو حصو پورو هو.
سائين قاضي صاحب وڏو، رتيديري هاءِ اسڪول جو استاد پر رتيديري سان گڏ آسپاس جي شاگردن جو ”محسن“ هو. ڏاڍو سخت گير هو. اصل ۾ سنڌي چوڻي: ”ٻار ۽ مچ جي وار“ کي مروڙيو نه ته اصل سڌا نه ٿيندا. مرحوم جمال ابڙي به پنهنجي سوانح حيات ۾ پڻ ٻارن کي پڙهائي ۽ اخلاق بابت ڪا رعايت ڏيڻ جي خلاف لکيو آهي. ”مهذب دنيا ۾ اڄ به اسڪول ۽ هاسٽلن ۾ شاگردن جي سکيا لاءِ سخت ضابطا آهن. اصل ۾ ۲۴ ڪلاڪن جو شيڊول. ڪنهن ڪيڊٽ ڪاليج جي شاگرد سان رهاڻ ڪري ڏسو. اسان جي اسڪول پڙهڻ دوران، ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ ۾ انٽر کان پوءِ سليڪٽ ٿيڻ شاگردن لاءِ سٺو سنوڻ هوندو هو. والدين جي نيڪ ناميءَ ۽ عزت جو سبب اهڙي اولاد بڻبا هئا. قاضي مقصود گل جو وڏو ڀاءُ قاضي اختر حيات ۽ سائين غلام الله لاشاري (لاشاري ڳوٺ) جو وڏو پٽ محمد صالح لاشاري ميڊيڪل  ۾ سليڪٽ ٿيا هئا. مقصد آهي ته گهرجي ترتيب ذهانت کي هٿي ڏئي ٿي.
جڏهن مان ڏڪندڙ هٿن سان لکڻ شروع ڪيو ته ”ٿورا ماڻهو هئا جن همٿايو هو. گل صاحب انهن ۾ نمايان هو. هو هميشه چوندو هو ” لکندو رهه، ڇپجڻ  بعد جو قصو آهي. جنون جهڪو ٿيڻ کان اڳ لکي وٺ“ منهنجي يادن جون ٻه سيريز پڙهي مفصل تبصرو ڪيائين. صلاحون ڏنائين. اخبارن ۾ ڪالم لکڻ لاءِ چيائين. پنهنجي دوستن (ايڊيٽرن) ڏانهن خط ۽ فون وغيره ڪرڻ لاءِ پڻ چيائين. مون زندگيءَ ۾ هميشه ماڻهن ۽ دوستن کي ”مارڻي مينهن“ وانگر ڏٺو آهي. هنن جا نفرت ڀريل نيڻ ڏٺا آهن. ڏاڍا ڏکوئيندڙ جملا سٺا آهن. قاضي صاحب جي ايڏي پنهنجائپ مون کي قبر تائين ياد رهندي. منهنجي هڪ دوست ” لارين“ آهي. هن جو منهنجي لکڻين ۾ وڏو هٿ آهي. ان جو به مون تي حق آهي ته هن جي احسانن کي به عام ڪيان. احسان جو بدلو احسان ئي ته آهي. پر بدلي ۾ جيڪو احسان ڪجي ٿو ان جي اهميت نه آهي. بغير مفاد جي ”احسان“ جو وجود هميشه مٿانهون رهي ٿو. ڏيندڙ هٿ مٿانهون ۽ وٺندڙ هٿ هميشه هيٺانهون رهي ٿو.
تعزيتي ميڙاڪي ۾ جڏهن منظور منگيءَ ڳالهائڻ لاءِ سڏيو هو ته مان پاڻ تي ضابطو رکڻ ۾ ناڪام ٿيو هوس. ڀري محفل ۾ مان پنهنجو پاڻ لاءِ تماشو بڻجي پيو هوس. منهنجي اکين ڳوڙها ڏٺا ئي ڪو نه آهن. اهڙي ڪيفيت زندگي ۾  ٻه چار دفعا پسي اٿم. دنيا تي ته ڪنهن جو وس ڪو نه ٿو ٿئي، پر پنهنجو پاڻ اوپرو ٿي وڃي ته ٻين تي ميارون ڪهڙيون. ڪڏهن ڪڏهن ”پٿر به پسي“ پوندا آهن. اندر رجهڄي پوندو آهي.
قاضي مقصود گل بلند اخلاق جو مالڪ هو. مون هن کي سڀني جو همدرد ڏٺو. ڪنهن جي گلا ڪرڻ وارو نه هو. هو بردبار ۽ سنجيده هو. ”استاد بخاري“ ۽ ”حامي“ جو پروانو هو. دادوءَ ۾ استاد بخاريءَ سان رهاڻ هئي. پروفيسر نذير ۽ قاضي صاحب،  ڳالهائڻ لاءِ چيو هيو پر پر مان همت نه ڀانئين هئي.
”گل“ هميشه مون کي سووينر ۽ فوٽو اسٽيٽ مواد موڪليندو رهندو هو. سڄي سنڌ ۾ هلندو هو. ملندا هئا سون ته سڀ احوال اوري وٺندو هو. اسان جي وچ ۾ رابطي لاءِ خط، موبائيل ۽ قاضي خالد هوندو هو. خالد کي اسان ”قاضي جاڙو“ محبت مان سڏيندا آهيون.
قاضي مقصود گل جي وفات سندس خاندان، دوستن، ٻولي ۽ ادب لاءِ وڏو نقصان آهي. هن جو شاعري ۽ نثر ۾ وڏو مطالعو هو. بين الاقوامي مزاحمتي ادب مان ”محمود درويش“ تي آرٽيڪل سماهي مهراڻ ۾ شايع ڪرايو هئائين. مون اهو پڙهي کيس داد ڏنو هو. پاڻ انهن ڪتابن جا نالا لکرايا هئائين.
هو ڏاڍو ذميوار ماڻهو هو، ڊپريشن هوندي مسلسل پڙهندو ۽ لکندو رهندو هو. هميشه ۲۴ ڪلاڪن جي شيڊول تي ڪاريند  رهيو. آرام وقت فون ڪندو هيومانس ته اٿڻ کان پوءِ Back Ring ڪندو هو. اهڙو وضعدار انسان هليو ويو.
”گل“ مرحوم، نئون ديري ۽ رتي ديري ۾ ڪافي ادب دوست شاعر ۽ اديب پيدا ڪيا. هو پنهنجي لکڻين ۾ هميشه ياد رهندو.



مقصُود گل
هڪ نهٺو ۽ مهربان شخص
ڊاڪٽر مخمُور بخاري
ياد پئي ٿو ته قاضي مقصُود سان پهرئين ملاقات ڪراچيءَ جي هوٽل ريجنٽ پلازه ۾ قلمڪار ڪنوينشن ۾ ٿي هئي. تعارف بعد کڻي ڀاڪر ۾ ڀريائين. چيائين: “تون منهنجي استاد جو پُٽ آهين. تو مان به اهو ئي واس ٿو اچي.” پوءِ محبتن جا سلسلا جڙندا رهيا. ڪچهريون، محبتون، حُجّتون. بس ائين ئي!! ملبو ته ڪڏهن ڪڏهن پر جڏهن به ملبو ته اهو ديس سچل سائينءَ جو ئي هوندو هو. گھڻي ڀاڱي فون تي ئي ملاقات رهندي هئي.
سچل سائين جو سائنسي بنيادن تي مطالعو ڪندڙ ڊاڪٽر عطا محمد “حامي” (جيڪو منهنجي مُرّبي استاد ڊاڪٽر نواز علي ”شوق“، سائين قاضي مقصُود “گل” جن جو استاد ۽ منهنجي بابا پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز بخاريءَ جو به محسن هو.) جا سچل سائين تي لکيل مضمون ۽ مقالا سهيڙڻ جو خيال ڪيم ته سڀني کان پهرين اهو ويچار سائين مقصُود “گل” سان ونڊيم. ٻڌي بي انتها خوش ٿيو ۽ پوءِ ان سلسلي ۾ وري جڏهن ساڻس ڳالهايم ته: “سائين حامي صاحب، سرمست سائين جي فارسي ديوان آشڪار مان ٽي غزل منظوم ترجما ڪيا هئا، جيڪي خيرپور جي ڪنهن لوڪل اخبار ۾ شايد ۳-۱۹۵۲ع ڌاري شايع ٿيا آهن. سي ڪٿان به هٿ نٿا اچن ۽ ڪنهن کي به خبر ناهي، پر مون ان جو حوالو محمّد علي حداد جي سچل ببلوگرافيءَ ۾ پڙهيو آهي، سي هٿ ڪرڻا آهن”. ٻُڌي حيرت جو اظهار ڪيائين، چيائين: “حامي صاحب کان اسان ڪڏهن اهڙي ڳالهه نه ٻڌي”، مُون چيو: “پر سائين حداد صاحب ته حامي صاحب جو ويجھو ساٿي هو، اهو جو لکي ٿو.” وري ڪجھ ڏينهن کان پوءِ ساڳئي موضوع تي ڳالهائيوسين چيائين: “ها واقعي حداد صاحب لکيو آهي، جي ڪٿان اهو مواد نه ٿو ملي ته پوءِ ڊاڪٽر نصير حامي يا حداد صاحب جي پونئيرن وٽ ڳولهڻ گھرجي.” مُون کين ٻڌايو ته؛ “ڊاڪٽر نصير حاميءَ کي ان بابت خبر ناهي.” وراڻيائُون: “پوءِ ته حداد صاحب جي گھر ۾ هلي ڳولهجي. مون ۾ اڪيلي سر اها جدوجهد ڪرڻ جي همّت ناهي. تون نوجوان به آهين، محنت به ڪرين ٿو. گڏيل صلاح سان ڪو وقت طئه ڪيون. پوءِ تون خيرپور اچ ۽ مان به اچان. گڏجي هلي حداد صاحب جي ذخيري کي اٿلايون پُٿلايون. من ڪجھ ملي پئي!” ٻُڌي خوشيءَ مان چيومان: “سائين الله اوهان کي صحت ۽ همّت ڏئي. پڪ آهي ته سچل سائينءَ بابت ڪم ڪرڻ لاءِ گھڻو ڪجھ نئون ملي پوندو.” ۽ پوءِ اهي ڳالهيون ٿينديون رهيون سائين بار بار ان ڪم لاءِ چوندو رهيو. پر ڪڏهن به ان ڪم نه ڪرڻ تي ميار نه ڏنائين. اڄ تائين نه ئي اهي منظوم ترجمو ٿيل غزل ملي سگھيا ۽ نه ئي حداد صاحب جي اڻ ڏٺي ادبي ذخيري تائين پهچي سگھيس..!
ذهن تي زور ڏيان ته سائينءَ جي ٻن فون ڪالز مون کي ڇرڪائي ڇڏيو. هڪ ڀيري اونهاري جي گرم راتين ۾ يارهين جي لڳ ڀڳ فون ڪيائين: ’مخمور مون وٽ سائين وڏي (بابا سائينءَ) جو نمبر ناهي. جي آرامي نه هجن ته ڳالهائڻ چاهيندس.‘ ٻئي لمحي استاد ۽ شاگرد پاڻ ۾ ڳالهائي رهيا هئا ٿوري دير بعد آئون جڏهن سائينءَ سان مخاطب ٿيس ته چيائين: “اڄ دل چاهيو ته پنهنجي استاد جا پير ڇُهان. سو پري ويٺي اهو ئي ڪري سگھيس پئي ته ساڻن فون تي ڳالهائيان.” وري هڪ ڀيري اهڙي ئي طرح رات جو فون تي آواز گونجيو: “سچل سائينءَ جي فارسي مثنوين جا ڇاپي توڙي اڻ ڇاپي نسخا گڏ ڪيون پوءِ ان موضوع تي تحقيق جا نوان گس گھڙيون.“
سائين مقصُود “گل” سان جڏهن به ڳالهه ٻولهه ٿيندي هئي ته گھڻي ڀاڱي اسان جو موضوع سچل سائين ئي هوندو هو، ڇاڪاڻ جو هُو سچل سائين جو عاشق، شارح ۽ مترجم هو، هن جا درازي دَر سان ڪيترا ئي رشتا جڙيل هئا، جنهن کي هو هر حال ۾ نڀائڻ چاهيندو هو. سچل جي عاشق هجڻ جي باوجود، هن جڏهن به ان موضوع تي لکيو ته انڌي عقيدت واري عينڪ پائڻ کان پاڻ کي هميشه بچائيندو رهيو. ڇاڪاڻ ته پنهنجي استاد ”حامي“ صاحب جيان هو به تحقيق ۾ دليل ۽ منطق جو قائل هو. هن سچل سائينءَ جي اعليٰ فڪر کي هميشه ان جي ئي درست رخ ۾ ڏٺو ۽ اسان کي ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ آئون سمجھان ٿو ڀلي ته رجعت پرست ۽ ترقي پسند ان جي خيالن کي پنهنجي روايتي انداز سان لوئڻ جي ڪوشش ڪن، پر سائين مقصُود “گل” جو سچل سائينءَ تي ڪيل سمورو ڪم پنهنجي انفراديت، خيال ۽ معنيٰ جي لحاظ کان اهميت رکي ٿو.
هڪ شخص جو وڇوڙو رڳو ان جي گھر ڀاتين، خاندان ۽ دوستن لاءِ تڪليفده عمل هوندو آهي، پر هڪ اهڙو شخص، جيڪو پنهنجي ذات ۾ بي بها رنگ رکندو هجي، جيڪو محبتون، مرڪون، خوشيون ونڊيندو وتي، جيڪو شاعر، محقق، اديب، استاد ۽ الائي ته ڇا ڇا هجي اهڙي مٺڙي، محبتي ۽ مانائتي سائين مقصُود “گل” جو وڇوڙو هن جي گھر ڀاتين، خاندان ۽ دوستن سان گڏوگڏ ٻين ڪيترن لاءِ به سچ پچ تڪليفده آهي ۽ جيڪي وڇوڙن جي باهه ۾ سڙي چڪا آهن، انهن کان وڌيڪ ٻيو ڪير ان اذيت کي محسوس ڪري سگھندو!!
عشق کی مے بغیر جو گذرے
زندگی ہے عذاب  اے ساقی
(سچل)




مقصود گل
هڪ گُل ڪومائجي ويو ۽ خوشبو ڇڏي ويو
لاڙڪاڻي جو رتو ديرو ۽ رتيديري جو المنظر!
رکيل مورائي
هڪ آبرو دار گهر جنهن جي پهرئين سڃاڻپ، قاضي عبدالحي قائل! هڪ عالم اديب، شاعر، تعليمدان ۽ هڪ شفيق شخص ۽ ان کانپوءِ شروع ٿيندڙ علمي، ادبي آرٽ ۽ علم جو هڪ سلسلو، جيڪو اڄ تائين هلندو اچي. پنهنجي سموري علمي ادبي روشني ڏيندو اچي، جنهن تر جا ڪيترا ئي نوان دماغ روشن ڪيا، انهن کي علم، ادب ۽ آرٽ ڏانهن آندو.
هن احترام لائق گهر جو هڪ ڏيئو ٻه ڏينهن اڳ وسامي ويو ۽ پنهنجي پويان ڇڏي ويو  ڏک جي هڪ لهر ۽ دلين مان هڪ ٿڌي آھ، هن اجهامي ويندڙ ڏيئي جي سڃاڻپ سنڌ وٽ مقصود گل طور هئي، جيڪا سدائين تاريخ رهڻي هئي ۽ اڳتي به رهندي.
مقصود گل صاحب، سنڌ جو شاعر اديب، محقق، مترجم ۽ پبلشر پر سڀني کان اهم سندس سڃاڻپ هڪ شاعر واري هئي، ادب ۾ ننڍپڻ کان وٺي اڄ تائين ساڻس پنهنجائي رهي پرساڻس پهرين ۽ آخري ملاقات ڪڏهن به وسري نه سگهندي. اهو سال اسيءَ جو هئو. ادب سان لئون لڳي هئي، هڪ ڏينهن پنهنجي مائٽن سان ملڻ جي سلسلي ۾ خيرپور ناٿن شاھ ويل هوس ۽ اتي ئي رهندڙ شاعر سائين آثم ناٿن شاهيءَ سان ملڻ ويو هوس، اسين چانهن پي رهيا هئاسين ته سائين آثم کي ڪي خط مليا، جن ۾ هڪڙو خط، مقصود گل صاحب جو به هئو، جيڪو منظلوم خط هئو آخري ٻه سٽون اڄ تائين منهنجي ذهن جي ڦرهيءَ تي رهجي ويون آهن جيڪي ڪجهه هن طرح آهن
چڱو هاڻي الهه واهي
منهنجا آثم ناٿن شاهي
اها الهه واهي، سائين آثم کان، هن ڪن ڏينهن لاءِ ڪئي هئي پر آخر ڇنڇر ڏينهن هو سموري سنڌ کي الهه واهي چئي هڪ اهڙي پنڌ ڏانهن روانو ٿي ويو آهي، جنهن جي ڇيڙي تي سندس ڪيترائي دل گهريا دوست سندس اوسيئڙو ڪري رهيا هئا، جن جون ساڻس ٻٽيهه دليون هيون ۽ جن سان منهنجي پڻ شناسائي  هئي، ادب ۾ انهن جا نالا آهن، استاد بخاري، سرڪش سنڌي ۽ مختيار گهمرو، مان ڀايان ٿو، مختيار گهمري جي اڻ وقتي موت جيڪو ڏک قاضي صاحب جي دل کي ڏنو هئو، اهو ڏک سندس دل ۾ سدائين رهجي ويو ۽ پوءِ سندس  اها دل ڪڏهن به ٺيڪ ڪانه ٿي، هن ڪيترائي هيلا هلايا پر يار کان کان ڌار سندس دل، دل نه رهي ۽ نيٺ کيس به الهه واهي چئي ڇڏيائين.
اسيءَ واري ڏهاڪي ۾ جڏهن قومي جلسا ۽ مشاعرا سنڌ جي سونهن بڻيل هوندا هئا، قاضي صاحب سان سرڪش سنڌي ۽ اسانجو وقت کان اڳ وڇڙي ويل دوست ۽ شاعر مختيار گهمرو اڪثر گڏوگڏ هوندا هئا.
پنهنجي طبيعت ۾ نهايت معصوم شخص ۽ شاعر مقصود گل، جنهن وقت ڀاڪر پائيندو هو ته ان ۾ سندس سمورو موھ اوتجي ايندو هئو، ڀلجان نٿو ته پنهنجي شاعري جو هڪ ئي ڪتاب ڇپايائين ماڪ ڀنا رابيل
پر پنهنجي پبلشنگ جي اداري ”سنڌڙي ڪتابي سلسلو، پاران ڪيترائي ڪتاب ڇپايائين، جيڪي اُن وقت ۾ به ڏاڍا سهڻا هوندا هئا، شاعريءَ کان پوءِ تحقيق واري پاليسي آيو، ڪيترن ڪتابن جا ترجمان ڪيائين خاص طور شيخ اياز صاحب جو ڪتاب ”هرڻ اکي ڪيڏانهن“ ۽ ٻيا نظم جنهن ڪتاب اردو ادب ۾ هڪ خاص مرتبو ماڻيو ٻيءَ طرح قاضي صاحب پنهنجي آس پاس جي نوجوانن کي جنهن طرح ادب ۽ شاعريءَ ڏانهن آندو اهو سندس واڌو عمل هئو، ادب ۽ علم جي واڌاري لاءِ.
قاضي صاحب استاد بخاري سان خاص اُنس رکندڙ شاعر هئو، هونئن به هن ڀلاري گهر ۽ خاندان ۾ هڪ شخص به اهڙو نه هوندو، جنهن جو علم ۽ ادب جي ڪنهن شاخ ۾ سندس اهم حصو نه هجي، کانئس پوءِ سندس خاندان جي نوجوانن سان دوستيءَ جو تعلق رهيو، نوي جي شروع ۾ ڪراچيءَ ۾ شيخ اياز صاحب جي جناح اسپتال ۾ داخل هجڻ وقت جيڪا اسانجي دوست منظر حيات سندس خدمت ڪئي، اها ياد رکڻ جهڙي آهي ۽ مقصود گل صاحب ادب جي خاص طور  پبلشر ۽ شاعر طور جيڪا خدمت ڪئي اها اسان سڀ ياد رکنداسين ۽ سندس اولاد، ياسر ۽ ناصر، ادب ۽ ميڊيا ۾ جيڪو ڪردار ادا ڪري رهيا آهن ان تي اسان سڀ خوش آهيون، اهو سڀ مقصود گل صاحب جو ادب لاءِ ڪيل عمل ئي ته آهي.
ساڻس ڪي ڏينهن اڳ ئي ڪراچيءَ جي هڪ تقريب ۾ ملاقات ٿي  اهو ئي موھ ڀريو ڀاڪر ۽ ڀاڪر ۾ اها ئي وڏڙن واري پنهنجائپ، ڪنهن به قسم جو گمان نه هئو ته هيءَ آخري ڀاڪر آهي، جنهن جو ڇهاءُ وري ماڻي نه سگهبو، اڄ به اهو دلي ڇهاءُ ۽ ان کان الڳ ساڳيو احترام منهنجي دل کي گرم ڪري رهيو آهي ۽ اکين کي آلو.
منظر، ياسر ۽ ناصر سان انهن آلين اکين سان اهڙي تعزيت، جهڙي سنڌي شاعريءَ سان جهڙي سنڌ ادب سان ۽ جهڙي سنڌ جي سموري ادبي برادريءَ سان ۽ بس.



مقصود گل
تنهنجو حسين خيال وساري نه ٿو سگهان
ملهار سنڌي
محبتن جي موسم ۾ گذاري ويل هند ۽ سنڌ جي مهان شاعر مقصود گل سموري زندگي محبتون ورهايون، سچائيءَ جي راهه تي زندگي بسر ڪئي هئي، پيار ۽ امن جا گيت لکيا هئا، جنهن پنهنجي گيتن ذريعي ڌرتيءَ تي ٿيندڙ انيائن خلاف ڀرپور آواز بلند ڪيو هو. سندس علمي، ادبي خدمتون ايتريون ته وسيع آهن جو انهن جي سهيڙڻ لاءِ تمام گهڻي وقت ۽ مطالعي جي ضروت آهي.
۱۵ اپريل ۱۹۵۰ تي رتيديري جي مشهور تعليمي ماهر، شاعر ۽ اديب قاضي عبدالحئي “قائل” جي گهر ۾ جنم وٺندڙ هن خوبصورت شاعر ۱۹۷۵ع کان وٺي شاعريءَ جي شروعات ڪئي هئي ۽ سنڌي شاعريءَ جي سمورين صنفن ۾ هزارين شعر لکيا، جن سنڌ جي علمي، ادبي حلقن ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي هئي. سندس پهريون شهري مجموعو “ڪرڻا ڪرڻا” جي نالي سان ڇپيو هو. جنهن ۾ ٻارن لاءِ شاعري هئي بعد ۾ سندس رومانوي ۽ مزاحمتي شاعريءَ تي ٻڌل ڪتاب “رت ڀنا رابيل” ڇپيو هو جنهن کي تمام گهڻي مقبوليت ملي هئي جڏهن ته ٻارن لاءِ سندس ڪهاڻين جو ڪتاب “هٺيلي هرڻي” پڻ انتهائي اهم آهي.
هن ڪافي اهم ڪتاب ترجما پڻ ڪيا هئا جنهن ۾ شيخ اياز جي شعري مجموعي “هرڻ لکي ڪيڏانهن” جو اردو ۾ ترجمو آهي ۽ “چشم کدهر” جي نالي سان، سچل سرمست جي مثنوين جو اردو ۾ ترجمو عشق سمندر جي نالي سان ۽ ڪرشن چندر جي ڪهاڻين کي سنڌيءَ ۾ “زندگي ڏي موٽ” جي نالي سان ترجما ڪيائين جيڪي پڻ ڇپجي چڪا آهن. ان کان علاوه سندس ٻه شاعريءَ جا ڪتاب سنڌي ادبي بورڊ جي ڇپائيءَ هيٺ آهن جڏهن ته هُن رتوديرو مان ٻارن لاءِ سلسليوار رسالو گلدستو پڻ جاري ڪيو هو، جنهن جو پاڻ ايڊيٽر هو. “رتوديرو تاريخ جي آئيني ۾” پڻ سندس اهم ڪتاب آهي.
ان کان علاوه سنڌيءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارن ۽ رسالن ۾ سنڌ جي اشوز تي هو لڳاتار ڪالم پڻ لکندو رهيو هو.
هو سموري زندگي متحرڪ رهيو. سندس ڪيترا ئي ڪتاب نثر توڙي نظم ۾ اڻ ڇپيل آهن، کيس ادبي خدمتن طور “سچل سرمست ايوارڊ”، ڊاڪٽر تنوير عباسي ايوارڊ، سچل چيئراچيومينٽ ايوارڊ، مهراڻ ايوارڊ، سنڌ چلڊرين اڪيڊمي ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترا ئي ايوارڊ هئا. هو استاد شاعر هو. اداري جي حيثيت رکندڙ عالم ۽ اديب هو. جڳ مشهور شاعر عطا محمد حاميءَ کي پنهنجو استاد سڏيندڙ مقصود گل پڻ نرالي لهجي جو شاعر هو. سندس ڪيترن ئي گيتن وڏي مقبوليت حاصل ڪئي هئي جن ۾ سڄڻ سنڌيءَ جي آواز ۾ ڳايل غزل “تنهنجو حسين خيال وساري نه ٿو سگهان” غلام شبير سمون جي آواز ۾ “وقت گذري نه ٿو” ۽ ٻيا ڪافي ڪلام تمام گهڻو مشهور ٿيا، سندس هڪ غزل جون سٽون آهن ته:   لوڪ ساري ٿئي ڏٺو هي ديد جوڌو ڪونه هو/باهه ڏيندڙ باغ کي پنهنجو ته هو ڪيو ٻيو نه هو!  هُن چيو مذهب کپي پر مون چيو انسانيت/بس سمجهه جو ڦيرو هيو ۽ ٻيو ته ڪو  جهڳڙو نه هو!
مقصود گل روايتي انداز جو شاعر نه هو. هن سنڌي شاعري ۾ نوان لاڙا پڻ متعارف ڪرايا هئا، سرڪش سنڌي ۽ راشد مورائي جي لاڏاڻي کانپوءِ سنڌي ادب لاءِ سندس وڇوڙو تمام وڏو نقصان آهي، هو علم عروض جو وڏو ماهر هو. سنڌ سان کيس عشق جي حد تائين لڳاءُ هو تڏهن ته سندس شاعرِيءَ ۾ ڌرتيءَ جو پيار جھلڪا ڏيندي نظر اچي ٿو. سنڌڙي جي سينڌ جو اڄ مون کنيو آهي قسم/ڀل ته ڏي ايذاءَ تون پر سچ تي کڻبو قلم.
مقصود گل هڪ وڏي شاعر سان گڏ ناميارو سماج سڌارڪ، اعليٰ تعليمي ماهر ۽ بهترين انسان پڻ هو، هو هڪ خوددار انسان هو. زندگيءَ جو ڪافي عرصو سخت بيماري ۾ مبتلا هجڻ باوجود هُنَ ثقافت کاتي يا ڪنهن ٻئي جي اڳيان مدد لاءِ هٿ نه ٽنگيو هو، افسوس! هڪ انتهائي وڏو شاعر، وڏو انسان اسان کان وڇڙي ويو آهي! لفظ نه ٿا ملن ته هيڏي وڏي شاعر کي ڀيٽا ڏيان! بس هڪ شاعر جو بيت ٿو ياد اچي ته:
ساڳي خوشبو ڏين ڇڄي گل گلاب جا
وڃي امر ٿين، ڪوي مرن ڪين ڪي!



مقصُود گل
نامياري شاعر جو ۶۹ يون جنم ڏينهن
ياسر قاضي
سنڌي ادب جو ٻهڳڻو گُل، مقصُود گل اڄ کان ۶۹ سال اڳ اڄوڪي ڏينهن تي پيدا ٿيو، جنهن جي منفرد مزاحمتي توڙي رُومانوي شاعري، ٻارڙن لاءِ سرجيل ادب جي کيتر ۾ ڪيل خدمت، سچل شناسيءَ جي حوالي سان سندس ڪيل ڪمُ ۽ خاص طور سچل رح جي فارسي شاعريءَ جو منظُوم اردُو ترجمو، صحافت، ڪالم نويسي ۽ ادب جي ٻين شعبن ۾ نمايان خدمت، کين اڄ تائين اسان جي دلين ۾ زندهه رکيو ويٺي آهي. اڄ جنم ڏينهن تي اچو ته سندن جيون ۾ جهاتي پايُون ۽ نوجوانن کي هن عظيم شاعر، دانشور ۽ ادب جي خادم سان مُکا ميلو ڪرايُون.
مقصُود گل جو مائٽاڻو نالو (رڪارڊ تي درج نالو) قاضِي مقصُود حيات، هو جڏهن ته پاڻ جڏهن ۱۹۷۵ع ۾ ادبي دنيا ۾ قدم رکيائُون، ته مقصُود گل جي نالي سان لکڻ شرُوع ڪيائُون. ان سان سواءِ ننڍپڻ ۾ گھر ۾ کين ”معشُوق“ جي پيار واري نالي سان پڻ پُڪاريو ويندو هو.
مقصُود گل جو ڄم ڇنڇر، ۱۵ اپريل ۱۹۵۰ع بمطابق ۲۷ جمادِي الثانِي ۱۳۶۹ هجرِيءَ تي ضلعي لاڙڪاڻي جي تاريخي شهر رتيديري ۾ پنهنجي دؤر جي برک شاعر، اُستاد، تعليمدان، مُصوّر، صحافِيءَ ۽ سماج سُڌارڪ، قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ ۽ سندس ونِيءَ رضيه بيگم جي گھر ۾ ٿيو.
مقصُود گل جو تعليمي سلسلو گورنمينٽ پرائمرِي اسڪُول نمبر ۱ رتيديري کان شرُوع ٿيو، جتان پاڻ ۱۹۶۱ع ۾ پنجون درجو پاس ڪيائُون. جنهن بعد ۱۹۶۶ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪُول، رتيديري مان مئٽرڪ، ۱۹۶۸ع ۾ گورنمينٽ ڊگرِي ڪاليج لاڙڪاڻي مان انٽرمِيڊِييٽ، ۱۹۷۰ع ۾ سنڌ يُونِيورسٽِي، ڄامشوري مان، بِي اَي، ۱۹۷۲ع ۾ سنڌ يُونِيورسٽِيءَ مان ئي اقتصاديات ۾ ايم اَي ڪيائُون. اڳتي هلي، ۸۰ع واري ڏهاڪي ۾ساڳئي ئي مادرِ علميءَ منجھان سنڌِي ادب ۾ ايم اَي جو امتحان نمايان نمبرن ۾ پاس ڪيائُون.
روزِي ۽ روزگار جي سلسلي ۾ پاڻ آب ڪلياڻِي کاتي ۾ فون ڪلارڪ جي حيثيت سان ۱۹۶۶ع کان ۱۹۶۹ع تائين واڳيل رهيا، جنهن کان پوءِ ۱۹۶۹ع کان ۱۹۷۴ع تائين سِيتا روڊ ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي ڪُجھ اسڪُولن ۾ ڊرائنگ جي اُستاد طور وابستگي رهيَن. ان کان پوءِ لاڙڪاڻي شُگر مل نئين ديري ۾ ”تربيتي آفِيسر“ طور ۱۹۷۴ع کان ڪُجهه سالن تائِين ڪم ڪيائُون. سُتت ئي اُتي ترقي ماڻي ”اسسٽنٽ مئنيجر“ جي عهدي تي پهتا، جنهن حيثيت ۾ ۷۰ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري کان وٺي ۱۹۹۰ع تائين خدمتُون انجام ڏئي، ”ڊپٽِي مئنيجر“ جي عهدي تي ترقي ماڻيائُون، جنهن حيثيت ۾ ۱۹۹۰ع کان ۱۹۹۳ع تائين ڪم ڪيائُون. جنهن بعد لاڙڪاڻي شُگرمل جي ملازمت تان استعفا ڏئي، اسٽيٽ لائف انشورنس ڪارپوريشن آف پاڪستان ۾ ”سيلز مئنيجر“ جي حيثيت سان شامل ٿيا، جتي۱۹۹۳ع کان ۱۹۹۵ع تائين فرض شناسيءَ سان پنهنجيُون خدمتون انجام ڏئي، پنهنجي والد جي تعليمي خدمتن کي جاري رکڻ جي ڪوشش تحت، رتيديري شهر ۾ ”عبدالحيُّ قاضِي ماڊل اسڪُول“ جو بنياد وڌائُون، جنهن جي بانِيءَ ۽ پرنسپل جي حيثيت سان ۱۰ اپريل ۱۹۹۵ع کان پنهنجي آخري ساهه تائين، دل سان تدريسي ۽ انتظامي خدمتُون انجام ڏيندا رهيا ۽ مستقبل جي معمارن کي علم جي اُجالي سان مُنوّر ڪندا رهيا.
مقصُود گل جي ادبِي سُڃاڻپ، هڪ شاعر، ڪهاڻِيڪار، مضمُون نوِيس، ڪالم نگار، ٻارڙن جي ادِيب، مُحقق، سچل سرمست رحه جي شارح، مُترجم، عالم ۽ دانشور جي حيثيت سان آهي. پاڻ باضابطه طور تي شاعرِيءَ جِي شرُوعات ۱۹۷۵ع کان ڪيائُون. شاعرِيءَ جي ميدان ۾ سندن رهبري، سندن والد (قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“)، پروفيسر ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ ۽ پروفيسر محمُود ”شرف“ صديقِيءَ ڪئي، جڏهن ته نثر ۾ سندن رهنمائِي، نامياري عالم، مُحقق ۽ دانشور، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجِيد سنڌِيءَ ڪئي. مقصُود گُل جي ڇپيل ڪتابَن ۾ ”وکريل موتي“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ جي مقالن جي ترتيب ـ شايع: ۱۹۸۳ع)، ”زندگيءَ ڏي موٽ“ (ڪرشن چندر جي ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو ـ شايع: ۱۹۸۵ع)، ”ڪرڻا ڪرڻا“ (ٻارڙن لاءِ شاعري ـ شايع: ۱۹۸۶ع)، ”رت ڀنا رابيل“ (مُزاحمتي شاعري ــ شايع: ۱۹۹۱ع)، ”هٺيلي هرڻي“ (ٻارڙن لاءِ ڪهاڻيُون ــ شايع: ۱۹۹۳ع)، ”عشق سمندر“ (حضرت سچل سرمست رحه جي فارسي مثنوين جو منظُوم اردُو ترجمو ــ شايع: جُون ۲۰۰۳ع)، ”اندر رُوح رهيام“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ بابت لکيل مضمُون ۽ مقالا ــ شايع: جُون ۲۰۰۲ع)، ”رتوديرو ــ مختصر تاريخ“ (تاريخ ــ شايع: ۲۰۰۲ع)، ”اي آهُو چشم کدهر“ (شيخ اياز جِي ٻن شعري مجمُوعن، ”پتڻ ٿو پُور ڪري“ ۽ ”هرڻ اکي ڪيڏانهن!!“ جو اردُو ترجمو ــ شايع: ۲۰۱۰ع) ۽ ”اکڙيُون نِيل ڪنول“ (شاعري ــ شايع: ۲۰۱۴ع) شامل آهن، جڏهن ته هُنن ڪجهه درسي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ”گُلن هار“ (سنڌِي نصاب جِي گائِيڊ ــ مُختار گھُمري سان گڏ) نائين ۽ ڏهين ڪلاسن لاءِ ۽ ”گُلن هار“ (سنڌِي نصاب جِي گائِيڊ ــ مُختار گھُمري سان گڏ) شامل آهن، جڏهن ته سندن اڻ ڇپيل ڪتابَن ۾ نثر توڙي نظم جا لڳ ڀڳ ۱۲ مجمُوعا مُوجُود آهن.
مقصُود گل جِي صحافت سان وابستگِي پڻ رهي. پاڻ روزانِي ”هارِي“ رتوديرو جي ادبي صفحي جي ايڊِيٽر طور، لڳ ڀڳ ۵ سال وابسته رهيا. ان کان سواءِ ٻارڙن لاءِ ”گُلدستو“ نالي هڪ رسالو به جاري ڪيائُون، جنهن جا پاڻ پبلشر ۽ ايڊِيٽر رهيا. هي رسالو لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين شايع ٿيندو رهيو ۽ سڄيءَ سنڌ جي بارڙن جو ترجمان رسالو رهيو. پاڻ روزانِي ”عوامِي آواز“ جي ڪالم نوِيس جي حيثيت سان ۱۹۹۵ع کان پنهنجي لاڏاڻي تائِين، مختلف سياسي ۽ سماجي موضُوعن تي ڪال لکندا رهيا ۽ ان ڏس ۾ اڪيچار ڪالم لکيائُون.
مقصُود گل، ڪڏهن به صِلي خاطر ڪونه لکيو ۽ هُو پنهنجو اصل اثاثو، پنهنجي پڙهندڙن جي پيار کي ئي سمجهندا هُئا، پر ان جي باوجُود، زندگيءَ ۾ کين ادبي حاصلات تي جيڪي اهم اعزاز ۽ ايوارڊ مليا، تن ۾ ۱۹۸۹ع ۾ قومي گيتن جي مُقابلي ۾ پهريون نمبر ماڻِيندڙ گيت جا ٻول لکڻ تي، مليل ”پِي ٽِي وِي ايوارڊ“، مهراڻ آرٽ سرڪل نوابشاهه پاران، ”بهترِين شاعر“ طور ماڻيل ”مهراڻ ايوارڊ ۱۹۹۷ع“، سنڌ چلڊرين اڪيڊمِي خيرپُور پاران ٻاراڻي ادب ۾ نمايان خدمتُون انجام ڏيڻ جي مڃتا طور مليل، ”سنڌ چلڊرين اڪيڊمِي ايوارڊ“، سچل يادگار ڪميٽِي خيرپُور پاران ”بهترِين شاعر“ طور ماڻيل ”سچل سرمست ايوارڊ ـ ۲۰۰۰ع“، عبّاسِي ڪلهوڙا تنظِيم، سنڌ پاران ”بهترِين شاعر“ طور حاصل ڪيل ”ڊاڪٽر تنوِير عبّاسِي ايوارڊ ۲۰۰۱ع“، شاهه عبداللطِيف يُونِيورسٽِي خيرپُور جي سچل چيئر پاران، سچل سرمست رحه جي فارسِي ڪلام جي سُهڻي منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ تي مليل، ”سچل چيئر ايوارڊ“، حامِي يادگار ڪميٽِي خيرپُور پاران، ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ جي ڪيل تحقِيقِي ڪم جيِ ڪامياب سهيڙ جي حوالي سان خدمتُون انجام ڏيڻ تي حاصل ڪيل، ”حامي ايوارڊ“، انٽرنيشنل صُوفِي ڪائُونسل پاران، سچل سرمست رحه جي فارسِي ڪلام جي ڪامياب منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ تي مليل ”انٽرنيشنل صُوفِي ايوارڊ“، سُرهاڻ ويلفيئر سُوسائٽِي سنڌ پاران، زندگِي ڀر جي قلمِي حاصلات تي مليل ”سُرهاڻ لائِيف ٽائِيم اچِيومينٽ ايوارڊ“، اڪادمِي ادبياتِ پاڪستان پاران، زندگِي ڀر جي ادبِي حاصلات تي مليل، ”لائِيف ٽائِيم اچِيومينٽ ايوارڊ“ وغيره شامل آهن.
مقصُود گل جي والد جُون قائم ڪيل اُهي تنظِيمُون ۽ ادبي ادارا، جن کي مقصُود گل سنڀاليو ۽ فعال ڪيو، تن ۾ سنڌڙِي ڪتابِي سلسلو، رتوديرو ۽ لطِيف ادبِي سنگت (بزمِ لطِيف)، رتوديرو شامل آهن، جڏهن ته پنهنجي والد جي مِشَن کي اڳتي وڌائيندي، هُنن نون ادارن ۽ تنظيمن جي پِيڙهه پڻ رکِي، جن ۾ ادبِي ۽ تعلِيمي ادارا ۽ تنظِيمُون، شامل آهن. مثال طور: شاهه عنايت ادبِي سنگت، نئوديرو، سنڌي ادبِي سنگت (شاخ) رتوديرو، سنڌِي ڪلاڪار سارِيندڙ سٿ، لاڙڪاڻو، عبدالحيُّ قاضِي ايجُوڪيشنل ويلفيئر سُوسائٽِي، رتوديرو، عبدالحيُّ قاضِي ماڊل اسڪُول، رتوديرو ۽ قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ اڪيڊمِي، سنڌ وغيره.
مقصُود گل، شاعر سان گڏوگڏ هڪ بهترين گيت نگار به هو. سندن گِيتن ۽ نغمن کي غلام شبّير سمي، دِيدار حُسين سمي، انور حُسين وسطڙي، مُظفر علِي دايي، تعمِير حُسين، مهر سِيمِيءَ، سجّاد يُوسف، انوربلوچ، سڄڻ سنڌِيءَ، عاشق نظاماڻِيءَ، الطاف سَمي، ناصر گُل قاضِي، شفِيق منگِيءَ، مُرِيد علي ڄامڙي، ماسٽر ولِيءَ، ياسرقاضِيءَ، عنايت حسين مِيراڻِيءَ، ماسٽر فتح، سلامت علِيءَ ۽ عذرا رياض (اردُو ۾) وغيره سميت ڪيترن ڳائيڻن ۽ ڳائيڻين، ٽي وِيءَ، ريڊيي توڙي ڪيسيٽس لاءِ ڳايو، جن منجهان اڪثر گيت ٻڌندڙن ۾ هر دور ۾ مقبُول رهيا آهن.
مقصُود گل جي شادِي ۱۴ مئي ۱۹۷۶ع تي، گلنار بدر قاضِيءَ سان ٿي، جنهن منجهان کين هڪ نياڻِيءَ ۽ ٽن پُٽَ جو اولاد ٿيو.
پاڻ ذيابطِيس جي بيماريءَ ۾ لڳ ڀڳ ۱۹۹۰ع کان مُبتلا هئا، جڏهن ته تقرِيباً ۲۰۰۳ کان دريافت ٿيل دل جو عارضو پڻ سندن صحت جي خرابيءَ جو باعث بڻيو، پر ۱۴ جُون ۲۰۰۶ع تي نيشنل انسٽِيٽيُوٽ آف ڪارڊيوويسڪيُولر ڊزِيزز NICVD ڪراچِيءَ مان ڪامياب باءِ پاس آپريشن ڪرائڻ کان پوءِ پاڻ دل جي تڪليف کان آجا ٿي جيون گھاريائُون.
پنهنجي مُڪمّل سرگرم زندگِي گذاريندي، ۱۲ فيبروري ۲۰۱۵ع تي ممعمولي مليريا ۾ مُبتلا ٿيا، جنهن تحت معمُول جي ٽيسٽن لاءِ ڪجهه ڪلاڪ لياقت نيشنل اسپتال ڪراچِيءَ ۾ گذارڻ کان پوءِ، کين گُردي جي ٽيسٽُن لاءِ سنڌ انسٽِيٽيُوٽ آف يُورالاجِي اينڊ ٽرانسپلانٽ (SIUT) ڪراچِيءَ آندو ويو، جتي ٽيسٽن ٿيڻ کان اڳ ئي فقط ۱۵ منٽن اندر دل جو دؤرو پوڻ سبب، ڇنڇر، ۱۴ فيبروري ۲۰۱۵ع، ۲۵ ربيع الثاني ۱۴۳۶ هجري، ۳ ڦڳڻ ۲۰۷۱ ب تي رات ۱۰:۵۰ لڳي، ۶۴ ورهه، ۹ مهِينا، ۲۹ ڏِينهن جي ڄمار ماڻي، وڃي پنهنجي جوڙيندڙ سان مليا. کين لاڏاڻي جي ٻئي ڏينهن تي آچر، ۱۵ فيبروري ۲۰۱۵ع بمطابق ۲۵ ربيع الثاني ۱۴۳۶ هجريءَ تي لڳ ڀڳ ۳:۴۵ لڳي منجھند، مُبارڪ شاهه قبرستان، رتيديري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
”رهجي ڳُڻ ويا، مارُن جا ڀنڀورَ ۾...“
مقصُود گل جي وڇوڙي کي چار ورهه پُورا ٿي چڪا آهن ۽ هُو هن جهان مان ته هليو ويو، پر سندن هر هڪ تحرير کيس ادب جي تاريخ جي سينن ۾ هميشه محفُوظ رکندي.



”گل“ ۽ خوشبُو، سوچ، سڳنڌ

مقصود گل جي پنجين ورسيءَ جي مناسبت سان
طارق عزيز شيخ
مقصود گل، سنڌي ادب سُڃاڻ بڻجندڙ منفرد اسلوب ۽ انداز وارو شاعر، نثر نويس، افسانه نويس، ٻارن جو اديب، صحافي، سچل سرمست جو شارح ۽ مُترجم آهي، جنهن اڄ کان پنج سال اڳ اسان کان موڪلايو. پنهنجي تحريرن جي خوبصورتيءَ جيان، پنهنجي سُڀاءَ ۾ به مقصود گل، گلن جيان ڪومل ۽ گداز هو. مقصُود گل جي شخصيت جي عڪاسي ڪندي، محمُود مغُل ڪٿي نهايت سهڻي انداز ۾ منظر ڪشي ڪندي، لکيو:
”هن جِي مُرڪ ۾ عجيب سادگي هُوندي هئي. گل صاحب جِي مُرڪ سندس سڄي وجُود ۾ سمايل هُوندي هئي. پنهنجين وڏين اکين ۾ حيرت سمايو، جهانِ رنگ و بُوء جي حيرت ناڪين کي ڏسندو، هُو دل جي حضُور ۾ خلُوص سان مُرڪ جو ڀاڪُر آڇيندو هو.
”ڦاسائين ٿو يار! مُون کي...“ ڊرائيو ڪندي ريڊيي تي سندس انٽرويُو ڪنايو هئم، جيڪو ياسر پنهنجي بدمعاشين سان ورتو پئي. جيتوڻيڪ گل صاحب جو چهرو سامهُون نه هو، پر سندس مُرڪ جو دائرو ڄڻ گاڏيءَ جِيِ ونڊ اسڪرين تي پکڙيل هو. ياسر ڪو ”ٽرڪِي“ سوال ڪيو هئس. سائينءَ ان جو جواب نه پئي ڏيڻ چاهيو... لنوائي پيو... لنوائي نه پيو سگھي ۽ هوڏانهن ياسر جِي فني مهارت پُوري عرُوج تي هئي.
”ڪُجھه ته ٻُڌايو نه...!“
”ڇا جي باري ۾...؟“ لڳم، مُرڪ شرم جِي چادر ۾ ويڙهجِي وئي آهي.
”اهو، جيڪو پڇيو اٿم!“
سفر ۾ کڙ کٻڙ هئي. ريڊيي جو رابطو ڪٽجي ويو هو. مُرڪ هاڻي مُنهنجي مُک تي اچي وئي هئي، لڳو هئم مان به ادا گل وانگر مُرڪڻ لڳو هئم.
اهو سڄو قصّو مُنهنجي ذهن تي ازبر آهي، ڇاڪاڻ ته ان انٽرويُوءَ کان ڪجهه مهينا اڳ ئي مان هنن سان رُوبرُو مُلاقات جو شرف ماڻي چُڪو هوس، جڏهن خيرپُور ۾ ياسر جي ڪتاب ”ٻيڙيءَ ۾ چنڊ“ جِي مهُورت تي ياسر مُون کي ساڻ وٺي ويو هو ۽ پوءِ مٿي خاص مهمان ڪري ويهاري ڇڏيو هئائُون. ياد اچي ٿو ته لباس ڪارو پهريل هئم. اُٿندي ئي جُملو چيو هئائُون: ”ڪاري وڳي ۾ آهيو!“ ڀاڪُر پائيندي دل سوچيو هيو ته چوان: ”ياسر به ته ڪاري وڳي ۾ آهي. مان به ته ان جو وڏو ڀاءُ آهيان. اوهان جو ننڍو...“ پر ڪجھه چئي نه سگھيو هئس. لمحا تيزيءَ سان سرڪندا ويا هئا. هڪ مختصر ڪچهري ڪئي هئي سين.
پنهنجيءَ لائق اولاد لاءِ ڳالهائيندي سندس نيڻن جا تاڪ کليل هئا، جن مان داد و تحسين جھاتيُون پائي رهيا هئا. مٿان وري سندس دوستيءَ جو دائرو وڏي گھيري جيان هو. لڳو نه پئي ته پُٽ اٿس يا دوست، يا محبُوب...
سندس حُجَّ ۽ قرب ڏسڻ جي لائق هيو. دل ۾ هر هر اهو ئي خيال پئي آيو ته ”شل! نظر نه لڳينِ...!“
گل صاحب جو ميل ميلاپ هٿ ٺوڪيو نه هو. سندس ساٿ سچّو محسُوس ٿيندو هيو. ڇاڪاڻ ته سندس سڄي وجُود ۾ سچائي سمايل هُوندِي هئي. نِجو پجو... ٺهه پهه... اُتي جو اُتي اظهارِ خيال ڪرڻ وارو... صرف هڪڙي مُلاقات ۾ ئي مُون اندازو لڳائي ورتو ته منجھن ”ٺاهه ٺُوهه“ جو ڪو جهان ناهي... سادو آهي. پاڻ کي اجايو سادو ظاهر نه پيو ڪري.“
مقصود گل ننڍي ڄمار کان علم، ادب ۽ شاعريءَ سان چاهه رکيو. سندس والد قاضي عبدالحيُّ قائل پنهنجي وقت جو ناميارو شاعر، نثر نويس، تعليمدان، صحافي، سماجي اڳواڻ ۽ بهترين چترڪار هو. مقصود گل جو شاعريءَ جي جهان ۾ استاد به اهوئي هو. بعد ۾ پروفيسر عطا محمد ”حاميءَ“ جي رهنمائيءَ ۾ اڳتي آيو. مقصود گل جو جنم لاڙڪاڻي ضلعي جي رتيديري شهر ۾ ، ۱۵ اپريل ۱۹۵۰ع تي ٿيو. انٽرميڊيٽ تائين لاڙڪاڻي ۾ پڙهيو. اڪانامڪس ۽ سنڌي ادب ۾ ماسٽرز سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري مان ڪيائين. هو ڊرائينگ ٽيچر، شگر مل جو آفيسر ۽ اسٽيٽ لائيف ۾ مئنيجر رهيو.
مقصُود گل، پنهنجي دؤر جي نمائنده شاعر جي حيثيت ۾ جديد سنڌي شاعريءَ جي سمورين صنفن ۾ ڪلام چيو آهي. سندس شاعري ٻارڙن کان وٺي سنجيده موضوعن تي سوچڻ واري مدبر تائين پسند ڪئي وڃي ٿي. ٻارڙن لاءِ ڪيل شاعريءَ ۾ سندس گيت نهايت دلچسپ ۽ مقبول آهن. هن غزل، بيت، وائي، چؤسٽا ۽ نظم بيحد خوبصورت انداز ۾ چيا آهن.
مقصود گل جي شاعري حالتن پٽاندر رهي آهي. هن وقت جي مطابق شعر چيو آهي ۽ سنڌ جي ماحول جي عڪاسي سهڻي نموني ڪئي آهي. هن جي شاعري زماني جي آئينه دار آهي، جيئن:
ڦُلن مٺ تي جيڪو وڪاڻو وڃي،
اهو قوم جو ڪيئن مسيحا ڪجي!؟
ٻُڌي شعر مفهوم کي سمجھجي،
اجائي نه محفل ۾ وهوا ڪجي،
اڱر سان نه پاڻيءَ تي ليڪا ٺهن،
صحيح ڳالهه سوچي ۽ پو، سا ڪجي
وچن جيئن هوشُوءَ ڪيو سنڌ سان،
ڪجي ان جي لفظن جي پُوڄا ڪجي
مقصود گل، ۱۹۷۵ع کان پنهنجي وفات (۲۰۱۵ع) تائين سنڌ جي مشهور اخبارن ۽ رسالن ۾ پسنديده شاعر طور جاءِ والاريندو رهيو. هن جي شاعري سان ڪيترن ئي سيکڙاٽ شاعرن کي هٿي ملندي رهي ۽ نوان موضوع ملندا رهيا. مقصود گل جي شاعريءَ جو ڪو مخصوص دائرو ناهي، هن زماني جي ڪيترن ئي مسئلن کي نمودار ڪيو آهي. مختلف اخبارن ۾ سندس شاعري حالتن مطابق عڪاسي ڪندي رهي آهي. پاڻ سچل سائين جو شارح ۽ مترجم به هو. سچل جي فارسي شاعريءَ جو اردو ٻوليءَ ۾ منظوم ترجمو ڪيو اٿس. پاڻ سچل جي فلسفي کي شاعريءَ ۾ به ڳايو اٿس:
انا الحق اعلان سچُؤ جو اناالحق اعلان
انا احمد بِلا ميمي، ڇا ته شرف ۽ شان
اناالحق اعلان...
ٺاهي ٻڌ تون شملو شاهي، آهين تون انسان،
اناالحق اعلان...
تاڻي ٻڌ تون ترهو، تانگھي تڙ تي آ طوفان
اناالحق اعلان...
مقصود گل جي شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي رنگ سان گڏوگڏ جديد ماحول پڻ آهي. هن، وقت جي تغيرات کي پنهنجي شاعريءَ جو موضوع بڻائي، تاريخي توڙي ثقافتي اثر کي پڻ ان ۾ نمايان ڪيو آهي. سندس ڪلام ۾ جيڪا چاشني آهي، اهڙي گھٽ شاعرن وٽ آهي. سندس ڪافي چوڻ جو منفرد انداز ڏسو:
ڏاها پنهنجي ڏات ڏيا کي، شاعر ڪجهه ڇاڇول!
ٻول وري ڪي ٻول...
کاڻ کٿوريءَ، من ماٽيءَ جي، ڍولا ڍڪڻي کول!
ٻول وري ڪي ٻول...
ساڻا ساڻا ساهه سڀيئي، سڏڪن جو سيلاب،
ٻول وري ڪي ٻول...
مقصود گل جي شاعريءَ جي مجموعن ۾ ”ڪرڻا ڪرڻا“ (ٻارن لاءِ شاعري ـ ۱۹۸۶ع)، ”رت ڀنا رابيل“ (۱۹۹۱ع)، ”اکڙيون نيل ڪنول“ (۲۰۱۴ع) ۾ شايع ٿيا، جڏهن ته ”وکريل موتي“ (مرتب ٿيل ـ ۱۹۸۳ع)، ”زندگيءَ ڏي موٽ“ (ترجمو ـ ۱۹۸۵ع)، ”هٺيلي هرڻي“ (ٻارن لاءِ ڪهاڻيون ـ ۱۹۹۳ع)، ”عشق سمندر“ (سچل جي فارسي ڪلام جو اردوءَ ۾ منظوم ترجمو ـ ۲۰۰۳ع)، ”اندر روح رهيام“ (مرتب ڪيل ـ ۲۰۰۲ع)، ”رتوديرو ـ مختصر تاريخ“ (تاريخ ـ ۲۰۰۲ع) ۽ ”اي آهُو چشم ڪڌر!“ (شيخ اياز جي ٻن مجموعن جو اردُوءَ ۾ ترجمو ـ ۲۰۱۰ع) شامل آهن.
مقصود گل، ريڊيو ۽ ٽي ويءَ تي به شاعري پڙهي. هن صحافتي ڪردار پڻ نڀايو. ٻارڙن لاءِ رسالو ”گلدستو“ جاري ڪيو ۽ ان جو ايڊيٽر رهيو. هُو ۱۹۹۵ع کان پنهنجي وفات تائين ”عوامي آواز“ جو ڪالم نويس به رهيو. پاڻ آخري ڄمار تائين علم ادب سان وابسته رهيو.
مقصُود گل، ۶۴ ورهين جي ڄمار ۾، ۱۴ فيبروري ۲۰۱۵ع تي ڪراچيءَ ۾ انتقال ڪيو. سندس آخري آرامگاهه رتيديري ۾ آهي. سندس منفرد شاعري، ايندڙ ڪيترن ورهن تائين پڙهندڙن ۽ ٻڌندڙن جي ترجمان رهندي ۽ سندس شعرن جي خُوشبُو، ذهنن کي مهڪائيندي رهندي:
ذهن، ضمير ۽ ذات به تُون
سُونهن، وفا، سوغات به تُون
”گل“ ۽ خُوشبُو، سوچ، سڳنڌ
تانگهه، طلب ۽ تات به تُون.

(روزاني عوامي آواز ڪراچي جمعو، ۱۴ فيبروري ۲۰۲۰ع)


تنهنجو حسين خيال وساري نه ٿو سگهان
نامياري شاعر ۽ دانشور، مقصُود گل جي پنجين ورسيءَ جي مناسبت سان
ياسر قاضي
سنڌ جي نامياري شاعر، عالمَ، دانشور، ترجمي نگار، صحافيءَ ۽ سچل سرمست رحه جي شارح، مقصودگل جو شمار ۷۰ع کان ۲۰۰۰ع تائين جي چئن ڏهاڪن دؤران لکندڙ انهن جراتمند اديبن ۾ ٿئي ٿو، جن جي قلم جي مَسُ، رُومان توڙي مزاحمت، ٻنهي قمسن جي گُلن جي آبياريءَ جو ڪم ڪاميابيءَ سان ڪيو ۽ ساهت جي گلشن ۾ سخت ترين مزاحمتي گيتن کان وٺي ڪومل ۽ گُداز ترين رُومانوي گيت رچي پاڻ ملهايو. مُون ڪنهن ٽي وي انٽرويُوءَ ۾ کانئن پڇيو هو ته؛ ”اوهان پنهنجو پاڻ کي هڪ ڪامياب رُومانوي شاعر ٿا سمجهو؟ يا ڪامياب مزاحمتي شاعر؟“ وراڻيائُون: ”ڪو به مزاحمتي شاعر تيستائين ڪامياب ٿي ئي نه ٿو سگهي، جيستائين هُو ڪامياب رُومانوي شاعر نه هجُي. سرتيءَ جو چاهُه ئي ڌرتيءَ سان پيار سيکاري ٿو.“ اهو ئي سبب آهي، جو سندن هر رُومانوي غزل ۾ به ڪو نه ڪو شعر ڌرتيءَ جي سڪ سهيڙيُون نظر ٿو اچي ۽ سندن هر مزاحمتي پُڪار ۾ به ڪٿي نه ڪٿي محبُوب جي حُبَ جو عڪس نظر اچي ٿو.
ڄائو، ۱۵ اپريل ۱۹۵۰ع تي... سنڌ جي ذرخيز ضلعي لاڙڪاڻي جي اهم شهر رتيديري ۾... جيڪو جنهن ادبي ٽه-مُورتيءَ (ا ح سام جئه سنگهاڻيءَ، قاضي عبدالحيُّ ”قائل“ ۽ غمدل فقير) سبب سُڃاتو وڃي ٿو، انهن مان هڪ مُورتي (قاضي عبدالحيُّ ”قائل“) پاڻ سندس والد... جيڪو پنهنجي دؤر جي برک شاعر، اُستاد، تعليمدان، مُصوّر، صحافِيءَ ۽ سماج سُڌارڪ طور سنڌ جي سُڃاڻَ... هڪ علمي ادبي ماحول ۾ اک کولڻ سبب قلم توڙي مصوريءَ سان چاهه، مقصُود گل کي ڊي اين اي ۾ مليو ۽ اهو علمي ادبي ماحول کيس چئني پاسي نظر آيو، جنهن ڪري ان دنيا سان سندس وابستگي فطري هئي. مقصود گل، جو مائٽاڻو نالو، ”قاضي مقصُود حيات“... پر گهر ۾ پيار مان کيس ”معشوق“ به ڪوٺيو ويو... پرائمري تعليم رتيديري جي پرائمري اسڪُول ۾ حاصل ڪرڻ کان پوءِ گورنمينٽ هاءِ اسڪُول رتيديري مان ۱۹۶۶ع ۾ ميٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. ۱۹۶۸ع ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان انٽر جو امتحان آرٽس ۾ پاس ڪرڻ کان پوءِ، ۱۹۷۰ع ۾ سنڌ يُونيورسٽي ڄامشوري مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيائين ۽ ۱۹۷۲ع ۾ ساڳئي ئي مادرِ علميءَ مان اقتصاديات ۾ ماسٽرس ڪيائين. اڳتي هلي ۱۹۸۸ع ۾ سنڌ يُونيورسٽيءَ مان ئي سنڌي ادب ۾ به ايم اي جي ڊگري ماڻيائين. روزِيءَ ۽ رزوگار جي لحاظ کان سنڌ حڪومت جي آبڪلاڻيءَ واري کاتي ۾ فون ڪلارڪيءَ جي ڪرت کان پنهنجي پيشاوراڻي زندگيءَ جي شروعات ڪيائين. ۱۹۶۶ع کان ۱۹۶۹ع تائين ۳ سال ان پيشي سان وابسته رهي، ۱۹۶۹ع ۾ دادُو ضلعي ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول سيتان ۾ ”ڊرائنگ ٽيچر“ مقرر ٿيو، جتي پنج سال تدريسي خدمتُون انجام ڏئي، ٻارن کي رنگن سان چاهه سيکاري، ۱۹۷۴ع ۾ ان وقت نئين قائم ٿيل لاڙڪاڻي شگر مل ۾ ”تربيتي آفيسر“ طور ملازمت اختيار ڪيائين. ۱۹۷۶ع ۾ اتي ئي ترقي ماڻي ”اسسٽنٽ مينيجر“ ۽ ۱۹۹۰ع ۾ ترقي ماڻي ”ڊپٽي مينيجر“ جي عهدي تي پهتو. ۱۹۹۳ع ۾ پنهنجي باليٰ آفيسر سان اصُولي اختلافن سبب استعفيٰ ڏئي هڪ نيم سرڪاري انشورنس ڪمپنيءَ ۾ نوڪري اختيار ڪيائين، جتي ٻه سال ملازمت ڪرڻ پُڄاڻان، ۱۹۹۵ع ۾ واپس پنهنجي خانداني تدريسي پيشي طرف موٽندي، پنهنجي والد جي علمي خدمتن جي تسلسل جي مقصد کي نظر ۾ رکندي، سندس نالي سان رتيديري ۾ ”عبدالحيُّ قاضي ماڊل اسڪُول“ قائم ڪيائين، جنهن جو منتظم ۽ پرنسپل ٿي پاڻ خدمتُون انجام ڏنائين ۽ ۲۰۱۵ع ۾ پنهنجيءَ وفات تائين اها علمي شمع ٻاري رکڻ جي ڪامياب ڪوشش ۾ مگن رهيو.
مقصُود گلَ، ۱۹۷۵ع ۾ باضابطه طور تي لکڻ جي شرُوعات ڪئي. شعر ۾ شرُوعاتي اصلاح پنهنجي والد صاحب کان ئي ورتائين، پر پوءِ بقول سندس ئي ته جڏهن رُومانوي شاعري ڪرڻ جي حوالي سان ابتدائي وکُون کنيائين ته اهي شعر پنهنجي والد کي اصلاح لاءِ ڏيکارڻ ۾ لڄ محسُوس ڪندي، پنهنجي والد صاحب جي دوست، ۽ پنهنجي دؤر جي قادرالڪلام شاعر، پروفيسر ڊاڪٽر عطا محمّد ”حاميءَ“ کي خط لکي شعر جي اصلاح ڪرڻ جي گذارش ڪيائين، جنهن سندس اها خواهش خوشيءَ سان قبول ڪئي ۽ ايئن پوءِ ورهن جا ورهه هُو حامي صاحب کان شعر جي اصلاح وٺندو رهيو. پنهنجي زماني جي اهڙي شيرين بيان شاعر جي شاگرديءَ ۾ اچڻ ڪري، مقصُودگل جي شعر ۾ به اهو ميٺاج، آساني، رواني ۽ سُونهن آئي، جيڪا سنڌي ساهت ۾ سندس الڳ سُڃاڻ بڻجڻ ۾ معاون ٿي ۽ سندس مزاحمتي شعر ۾ زور ۽ رُومانوي سخن ۾ ڪوملتا جو باعث بڻي. نثر ۾ هن پنهنجي والد جي ٻئي ادبي رفيق ۽ سنڌ جي اهم محقّق، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ کان اصلاح ورتي ۽ سندن رهنمائيءَ ۾ نثري ڪارناما انجام ڏيڻ جو آغاز ڪيو. بعد ۾ جڏهن گل سائينءَ سچل سرمست جي فارسي ڪلام جو منظُوم اردُو ترجمو ڪرڻ جو ڪم شرُوع ڪيو، ته اردُو شعر جي اصلاح لاءِ هن پروفيسر محمُود ”شرف“ صديقيءَ کي اُستاد بڻايو، جنهن کان پنهنجي اردُو شعر جي اصلاح ورتائين ۽ سچل جي ڪيل ترجمي جي به نظرثاني ڪرائيندو رهيو.
مقصُود گل جا سندن زندگيءَ ۾ ۱۰ ڪتاب ڇپيا، جن ۾ ”وکريل موتي“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ جي مقالن جو مجمُوعو ـ مُرتب ـ شايع: ۱۹۸۳ع)،”زندگيءَ ڏي موٽ“ (ڪرشن چندر جي ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو ـ شايع: ۱۹۸۵ع)، ”ڪرڻا ڪرڻا“ (ٻارڙن لاءِ شاعري ـ شايع: ۱۹۸۶)، ”رت ڀنا رابيل“ (شاعري ـ شايع: ۱۹۹۰)، ”هٺيلي هرڻي“ (ٻارڙن لاءِ ڪهاڻيُون ـ شايع: ۱۹۹۳)، ”عشق سمندر“ (سچل جي فارسي مثنوين جو منظُوم اردُو ترجمو ـ شايع: ۲۰۰۳ع)، ”اندر رُوح رهيام“ (ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حاميءَ“ بابت لکيل مضمُون ۽ مقالا ـ مُرتب ـ شايع: ۲۰۰۲ع)، ”رتوديرو ــ مختصر تاريخ“ (شايع: ۲۰۰۲ع)، ”اي آهُو چشم کدهر؟“ (شيخ اياز جِي ٻن شعري مجمُوعن، ”پتڻ ٿو پُور ڪري“ ۽ ”هرڻ اکي ڪيڏانهن!!“ جو اردُو ترجمو ـ شايع: ۲۰۱۰ع) ۽ ”اکڙيُون نِيل ڪنول“ (شاعري ـ شايع: ۲۰۱۴ع) شامل آهن، جڏهن ته هن، شاگردن جي رهنمائيءَ لاءِ ڪجهه درسي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ”گُلن هار“ جي نالي سان، سيڪنڊري ۽ هاير سيڪنڊري ڪلاسن لاءِ ٻه ڌار ڌار رهنما ڪتابَ، پنهنجي ادبي رفيق مُختار گھُمري سان گڏ لکيا. مقصُود گل جي اڻ ڇپيل ڪتابن ۾ نثر توڙي نظم جا لڳ ڀڳ ۱۲ مجمُوعا شامل آهن، جن ۾ ڪارل مارڪس جي زندگيءَ تي سبطِ حسن جي ڪتاب جي سنڌي ترجمي، سنڌُو درياءَ جي ساراهه ۽ ان جو موجُوده سوڪهڙي واريءَ ڏکاري حالت تي لکيل شاعريءَ جو مجمُوعو ۽ پنهنجي همعصر دوستن تي لکيل خاڪن جي ڪتابن جهڙا اهم مجمُوعا شامل آهن، جڏهن ته ”گُل ڇنو گرنار جو“ جي عنوان سان، مقصود صاحب جي شخصيت تي لکيل مختلف مضمُونن، مقالن، تعزيتي ڪالمن ۽ تاثرات تي مشتمل ضخيم ڪتاب، سندس وفات کان پوءِ پڌرو ٿي چُڪو آهي ۽ شاهه عبداللطيف يُونيورسٽي خيرپُور ۾ ۲۰۰۹ع ۾ گل صاحب جي ادبي خدمتن تي ايم. اي. فائنل جو مونوگراف پڻ لکجي چُڪو آهي. مقصُود گل کي پنهنجي قلمي خدمتن تي بهترين گيت نگار جي پاڪستان ٽيليويزن ايوارڊ، اڪادمي ادبيات پاڪستان جي ”لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ“، سچل ايوارڊ، سچل چيئر ايوارڊ، انٽرنيشنل صُوفي ايوارڊ ۽ ڊاڪٽر تنوير عبّاسي ايوارڊ سميت ڪيترن ئي اعزازن جي صُورت ۾ مڃتا ملي. سندس ڪئين گيت ريڊئي ۽ ٽيليويزن تي ڪيترن ناميارن ڳائڻن ۽ ڳائڻين جي آواز ۾ ڳائجي، عوام ۾ مقبُول ٿي چُڪا آهن. شاعر، مهمان، مقرر ۽ پينلسٽ جي حيثيت سان مقصُود صاحب، ريڊئي ۽ ٽي ويءَ جي سوين پروگرامن ۾ شرڪت ڪئي. ڪي ٽي اين جي مقبُول علمي ادبي پروگرام ”پرُوڙ“ جي ڪيترن پروگرامن ۾ ماهر جي حيثيت سان سندس شرڪت پروگرام کي رونق بخشي.
مقصود گل جي ڳچ عرصو صحافت سان به وابستگي رهي. هُو رتيديري مان جاري ٿيندڙ، سنڌ هاري تحريڪ جي ترجمان اخبار، روزانِي ”هارِي“جي ادبي صفحي جو لڳ ڀڳ ۵ سالن تائين ايڊيٽر رهيو. ۲۰۰۳ع ۾ هن پنهنجي اسڪُول، قاضي ماڊل اسڪُول پاران، رتيديري مان ٻارڙن لاءِ سلسليوار رسالو ”گُلدستو“ جاري ڪيو، جنهن جو پاڻ لاڳيتو ۳ سال پبلشر ۽ ايڊِيٽر رهيو. حالاتِ حاضره جي حوالي سان سندس لکيل چؤسٽو مختلف وقتن تي روزاني ”پُڪار“ سکر، روزاني “مهراڻ“ حيدرآباد ۽ روزانِي ”عوامِي آواز“ ڪراچيءَ ۾ ڇپبو رهيو، جيڪا سندس مهارت جي صنف پڻ بڻي. سنڌ جي مختلف اخبارن ۾ مختلف عنوان سان، سياسي ۽ سماجي پسمنظر ۾ لکيل سندس ڪالم ۱۹۹۵ع کان سندس لاڏاڻي تائِين لاڳيتا ڇپبا رهيا. انهن ۾ ”ڪُجهه سچ، ڪجهه ڪُوڙ“ جي عنوان سان لکيل سندس ڪالم ـ ڪهاڻين جي سلسلي کي پڙهندڙن ڏاڍو پسند ڪيو.”علامه رُوحانيءَ“ جي نالي سان سندس لکيل ”جنت مان خط“ جي سلسلي کي به وڏي پذيرائي ملي، جنهن ۾ هن گذري ويل قومي هيروز جي زباني سندن پوئينرن جي نالي ”جنت مان خط“ لکيا، جن ۾ انهن جي ”سياسي مصلحتن“ تي ڇتي تنقيد ڪيائين. ۸۰ع جي ڏهاڪي ۾ هن ”ٽمُون شرارتي“ جي عنوان سان ”هلال پاڪستان“ ۾ ٻارن جي ڪالمن جي مقبُول سيريز پڻ لکي. ادبي تنظيم سازيءَ جي حوالي سان به متحرڪ مقصُود گل، لطيف ادبي سنگت رتيديري جو سيڪريٽري، شاهه عنايت ادبي سنگت نئين ديري جو باني ۽ ان ۾ رُوح ڦُوڪيندڙ ۽ سنڌي ادبي سنگت رتيديري شاخ جو باني رهيو. اشاعتي خدمتن جي حوالي سان پنهنجي والد جي شروع ڪيل ”سنڌڙي ڪتابي سلسلي“ کي گل صاحب متحرڪ رکي ان پاران سنڌي ادب جا يادگار ڪتاب شايع ڪرايا.
مقصُودگل ۱۴ مئي ۱۹۷۶ع تي شادي ڪئي. کيس ٽن پُٽن ۽ هڪ ڌيءَ جو اولاد ٿيو. سندس نياڻي، سپنا گل قاضي، هڪ سال اڳ ۲۷ جنوري ۲۰۱۹ع تي ۴۱ سالن جي ڄمار ۾ وڃي ساڻس ملي.
مقصُود گل، ٻن ڏينهن جي معمُولي بخار ۽ زڪام جي ڪيفيت کان پوءِ، اسپتال جي ايمرجنسيءَ ۾ ڪجهه ڪلاڪن جي تپاس ۽ ٽيسٽن دؤران دل جو دؤرو پوڻ سبب، اڄ کان ۵ ورهه اڳ، ڇنڇر، ۱۴ فيبروري ۲۰۱۵ع تي رات ۱۰:۵۰ لڳي ڪراچيءَ جي سنڌ انسٽِيٽيُوٽ آف يُورالاجِي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن (ايس آءِ يُو ٽي) ۾ اسان کان موڪلايو. کيس سندس لاڏاڻي جي ٻئي ڏينهن آچر، ۱۵ فيبروري ۲۰۱۵ع تي رتيديري جي مُبارڪ شاهه قبرستان ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.
مقصُود گل، جيڪو جان جان جيئرو هو، ورچي نه ويٺو... ۽ پنهنجي قلمي پورهئي سان جُنبيل رهي جيون جو پل پل سڦل ڪندو رهيو، پنهنجي سخن، فهم ۽ شعُور جي ڦهلايل سُهائَي جي صُورت ۾ زندهه آهي ۽ زندهه رهندو ۽ سندس حسين خيال کي وساري ڪونه سگهبو:
تُنهنجو حسين خيال وساري نه ٿو سگهان
پنهنجن هٿن سان پاڻ کي ماري نه ٿو سگهان
”مقصُود گل“ کي تُنهنجي عنايت کپي پرين!
ٻئي جي اڳيان ته پاندُ پٿاري نه ٿو سگهان.

(سنڌ جي نامياري شاعر، عالمَ، دانشور، ترجمي نگار، صحافيءَ ۽ سچل سرمست رحه جي شارح، مقصودگل جي پنجين ورسيءَ جي مناسبت سان، جمعي، ۱۸ جمادي الثاني ۱۴۴۱ هجري، ۱۴ فيبروري ۲۰۲۰ع تي، روزاني ”ڪاوش“ حيدرآباد ۾، ڇپيل، ياسر قاضيءَ جو لکيل ڪالم)


مقصود گل
سندر سوچون سرجيندڙ شاعر
ڊاڪٽر فھميده ميمڻ
ڪو دؤر هو، جو عروضي شاعري لکندڙ شاعر ئي اصل شاعر سمجهيا ويندا هئا ۽ سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ جن شاعرن جا نالا ڳڻيا ويندا هئا، انهن ۾ رتيديري جو اهم شاعر، مصور ۽ استاد، مرحوم قاضي عبدالحي “قائل” به هڪ هو، جنهن پنهنجي خانوادي کي علم، ادب سان گڏوگڏ ٻين لطيف فنن ۾ به اوترو ئي همٿايو ۽ اڄ جڏهن آءٌ کانئس پوءِ وارن ٻن ٽن نسلن کي ڏسان ٿي، ته انهن ۾ گهڻا ئي فنڪار، ڪاشيگرَ، نقاش، مصور، ڪاتب، مقرر، شاعر ۽ اديب شامل آهن. اهڙا سنڌ ۾ ڪي ٿورا ئي مثال هوندا، جو هڪ سمورو ڪٽنب ئي فنڪارن جو هجي، جنهن ۾ مرد ۽ عورتن جو سنڌو نه هجي ۽ اهي سڀئي هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ فنن تي دسترس رکندا هجن. مون سندس پوٽي ياسر قاضيءَ کي ويجهائپ کان ڏٺو آهي، هو جڏهن شاهه لطيف چيئر ۾ مون سان گڏ ڪم ڪندو هو، تڏهن “ڪلاچي“”تحقيقي جرنل لاءِ سندس ليکن کان سواءِ ان جي بيڪ ٽائٽل تي شاهه جي بيتن کي ڪيليگرافيءَ ذريعي سهڻن چٽن ۽ رنگن سان سنواري ڏيندو هو. هو هڪ اديب، شاعر ۽ ڪالم نگار به آهي، ته سنڌ ۾ چونڊ مقررن ۽ ميزبانن مان به هڪ آهي. منجهس اهي گڻ يقيناً سندس والد، سائين مقصود “گل” پيدا ڪيا هوندا.
قاضي مقصود “گل” گهڻ رخي شخصيت جو مالڪ هو ۽ سنڌ جو ڄاتل سڃاتل وڏو شاعر، اديب، ڪالم نگار، محقق، مترجم، سچل سائينءَ جو شارح ۽ عالم هو، جنهن جا ڪيترائي ڪتاب مختلف موضوعن تي ڇپيل آهن. سنڌ جي ويجهي ماضيءَ ۾ علم ادب جي ميدان ۾ پير پائيندڙ اٽڪل سمورين شخصيتن جي ان رخ تي آءٌ هميشه حيران ٿيندي آهيان ته اهي سڀئي گهڻ پڙهيل، هڪ کان وڌيڪ صنفن ۽ موضوعن تي لکندڙ فرد هئا، پر سنڌي ادب جي پرک جي حوالي سان انهن سڀني سان هڪ جهڙو انصاف ڪونه ٿيو آهي. اسان جي نقادن هر دؤر ۾ ڪو هڪڙو بڙ جي وڻ جهڙو قداور ۽ سگهارو شاعر کڻي، ان تي هر قسم جي تحقيق، تنقيد ۽ پرک ڪئي، پر سندس ئي ويجهو، سندس پاڇي ۾ اسرندڙ اهم ۽ سگهارن شاعرن کي تحقيق ۽ پرک جي پيمانن تي ڪونه پرکيو ۽ سج جهڙي روشني مهيا ڪري سندن فن ۽ فڪر کي ڪونه اجاريو، جنهن جي ڪري اهي قداور هوندي به پنهنجي قد کان ننڍا ۽ گهٽ اهم لڳڻ لڳا، جيئن شاهه لطيف جي دؤر ۾ ميون شاهه عنايت، سچل جي دؤر ۾ “بيدل” ۽ “بيڪس”، سانگي ۽ قليچ جي دؤر ۾ محمد صديق “مسافر ” يا نواز علي “نياز”، جيئن شيخ اياز جي دؤر ۾ نياز همايوني، تنوير عباسي ۽ ٻيا شاعر ۽ ان کان پوءِ ته ڄڻ سنڌ ۾ ڪو اهم شاعر ڪنهن کي ڏسڻ ۾ ئي ڪونه ٿي آيو. نه استاد بخاري، نه امداد حسيني، نه شمشير ۽ نه ڪو ٻيو شاعر، اياز جيتري نه سهي، ان کان ڪجهه گهٽ ئي سهي، پرک هيٺ آيو. ايئن ئي قمر شهباز، تاج بلوچ يا مقصود گل سان ٿيو. هاڻي ته شڪر آهي جو استاد ۽ امداد واري ٽهيءَ ۽ ان کانپوءِ اياز گل، حسن درس يا ان کان پوءِ واري ٽهيءَ جا شاعر ڪنهن حد تائين نقادن جي نظر چڙهيا آهن ۽ انهن جي فن ۽ فڪر جي مڃتا ٿيڻ لڳي آهي.بيشڪ اياز تمام وڏو شاعر آهي. سنڌي ادب تي سندس ڇاپ صدين تائين رهندي ۽ هو صدين تائين سنڌي ادب جي آسمان تي چنڊ جيان چمڪندو رهندو، پر انهيءَ آسمان جي وسعتن ۾ جا ڪهڪشان جي کير ـ ڌارا وهي ٿي، ان جي ستارن جي جوت به هميشه جرڪندي رهندي.
سنڌي شاعريءَ جي ان ڪهڪشان جو هڪ روشن ستارو مقصود گل به آهي، جنهن شاعريءَ جي تقريباً هر صنف ۾ طبع آزمائي ڪئي آهي، جن ۾ غزل، نظم، سانيٽ ۽ ڏيڍوڻا وغيره شامل آهن ۽ مون محسوس ڪيو آهي ته هو هر صنف ۾ موزون شاعريءَ جي گهرجن جي پورائي کي ضروري ٿو سمجهي. وزن، بحر، صنائع، بدائع، يعني تشبيهون، استعارا ۽ شاعراڻي ٻوليءَ جون سموريون حسناڪيون سندس شاعريءَ ۾ موجود آهن، جن مان ڪجهه به مصنوعي نه ٿو لڳي يا شعوري تڪبندي ڏسڻ ۾ نه ٿي اچي، بلڪه هو ان قسم جي شاعريءَ کي شاعري ئي نه ٿو مڃي. چوي ٿو:
بحر وزن ٿو جوڙي ويٺو
شاعر ناهي، ڊکڻ ڪو آهي
مقصود گل جي شاعريءَ ۾ عڪسيت جي خوبي به موجود آهي.
پيلا پن سڀ ڇڻ...  ڇڻ...  ڪن ٿا
گهليو يار! ڏکڻ ڪو آهي
ڏسو! ته ڪيئن نه سمعي ۽ بصري عڪس (آڊيو اينڊ وييُوئل اميجز) ٻڌندڙ جي اڳيان منظر کي چٽو ڪري بيهارين ٿا. ڏکڻ گهلڻ واري ترڪيب ۾ ڪيڏو نه حسن آهي. شاعر سرءَ يا خزان کي پيلن پنن جي ’ڇَڻ...  ڇَڻ‘ سان سريلو بڻائي ٿو ڇڏي، جنهن ۾ پن ڇڻڻ جو عڪس ۽ سنگيت جي ’ڇَڻ...  ڇَڻ‘ جو سمعي عڪس ٻٽو استعارو آهي.
وطن دوستي، قوم پرستي ته سنڌي ماڻهوءَ جي، خاص ڪري شاعرن جي خمير ۾ آهي:
سنڌ ڌرتيءَ تي رکي هٿ، سُنهن کڻي منڇر مٿي،
اچ بلاول جيان وطن تي، ساهه سِرُ وارڻ سکُون
سنڌي شاعريءَ ۾ “ڏيڍوڻا” به هڪ خاص صنف طور رائج آهن. ڏيڍوڻي جي صنف ۾ “سنڌ جا ڏيڍوڻا” لکندي چوي ٿو:
تُون جيئين، پو مان به ٿو جهومي جيئان
ساهه تنهنجي ساهه ۾ آ جندڙي!
ڀروسو ويساهه ۾ آ سنڌڙي!
مقصود گل جا نظمَ، پنهنجي مخصوص ٻوليءَ ۽ خوبصورت ڊڪشن جي ڪري به منفرد آهن. ڪن نظمن ۾ هن ڀٽائيءَ واريون ترڪيبون ۽ تشبيهون ڪتب آنديون آهن، جنهن سان ڄڻ ته نظم ۾ به ڪلاسيڪي رنگ ڀرجي ٿو وڃي:
گلڙن ڇا گلزارَ ڪيا
سانوڻ سَوَ سينگارَ ڪيا
تو ريءَ منهنجي منَ جا مارُو!
اکڙين ميگهه ملهارَ ڪيا
“سانيٽ”، جيتوڻيڪ ڌارين صنف آهي، پر جڏهن ان کي اسان جي شاعرن ورتايو، ته ڄڻ ان کي هنج وٺي، پنهنجي ٻوليءَ ۽ تصورن سان سجائي پنهنجو ڪري ڇڏيائون. مقصود گل جي سانيٽ مان هي سٽون ڏسو:
اکين ۾ رهيا خواب مهمان ٿي
رُليون ساڀيائُون سفر ۾ سدا
ٽِڪيا درد دل ۽ نظر ۾ سدا
رهيا ساهه سيني ۾ مهمان ٿي
هنن سٽن ۾ شاعر اکين ۾ مهمان سپنن جون ساڀيائون پيو ڳولي، جيڪي ڪنهن مسافر جيان وس ۾ ئي نه ٿيون اچن، جنهنڪري دل ۽ اکيون سدائين پيون سڪن ۽ شاعر جو ساهه انهن ساڀيائن ۾ اٽڪيو پيو آهي. ڪيڏو نه اڇوتو خيال آهي، ٽڪڻ ۽ رلڻ جو...
ماڻهو شاعر هجي ۽ نيڻن ۽ نينهن جي، حسن ۽ عشق جي ڳالهه نه ڪري، اهو ممڪن ئي ڪونهي. پرين پياري جي وجود سان روح جون تارون ڳنڍيل نه هجنس، ايئن ٿي نه ٿو سگهي اهڙي رومانس جو شاعر چوي ٿو:
تون جي اچين ته ڀاڳ ـ ستارا کڙي پون
هيءَ زندگي گلاب ٿي باغ ۽ بهار ٿئي!
مونجها گلاب آس جا ٽهڪي ٽڙي پون
تون جي اچين ته ڀاڳ ـ ستارا کڙي پون
هنن سٽن ۾ تجنيس حرفيءَ جي خوبي پڻ نمايان آهي، جيڪا سنڌي شاعريءَ جي نمايان خصوصيت آهي، جيڪا ڪلاسيڪي شاعرن کان هلندي اچي، جن مان لاکيڻي لطيف جي شاعريءَ ۾ تجنيس جو استعمال خاص خوبي آهي.
لطيف جي ڳالهه نڪتي آهي، ته اچو ڏسون ته ان جو فڪر سنڌي سماج تي ڪيترو اثر انداز آهي. هن سنڌ جي سڪار جي دعا گهرندي سموري عالم لاءِ به خير جي دعا گهري هئي. اسان جو شاعر به سندس پوئلڳ آهي. چوي ٿو:
دشمنن تي رک نظر ۽ دوستيءَ جو خير گهر!
خوش رهي عالم سڄو، ڌرتيءَ سڄيءَ جو خير گُهر!
سونهن، سچ، سُرهاڻ جو ۽ سنڌڙيءَ جو خير گُهر!
سنڌڙيءَ جو ساهه آ، سنڌونديءَ جو خير گُهر!
آخر ۾ هڪ خوبصورت ۽ حساس شاعر جي حيثيت ۾ مقصود گل جي لاءِ چوڻ لاءِ ته گهڻو ڪجهه آهي، پر هتي سندس ئي سٽن سان کيس ڀيٽا ڏيڻ ٿي چاهيان:
سونهن، سندرتا، سج جو ساکي، ٻولي لوليءَ جو رکوالو
سچ جي سج کي پوڄيندڙ کي لوڪ چوي ٿو سچو شاعر
لفظ ته آهن بي ساها پر، سوچ وجهي ٿي ساهه انهن ۾

سندر سوچون سرجيندڙ کي لوڪ چوي ٿو سچو شاعر.

No comments:

راءِ ڏيندا